Đánh khăng, gilli-danda và tip-cat: họ trò que gỗ đánh que gỗ

Đánh khăng của trẻ Việt có những người anh em ở khắp châu Á và châu Âu: gilli-danda ở Ấn Độ, Pakistan, Bangladesh; jachigi ở Hàn Quốc; tip-cat ở Anh; lippa ở Ý; syatong ở Philippines. Tất cả cùng một ý: dùng một que dài đánh vào đầu một que ngắn cho nó bật lên, rồi đánh tiếp cho bay xa, phe kia tìm cách bắt hoặc ném trả. Một số người viết cho rằng họ trò này là tổ tiên xa của cricket hay bóng chày, nhưng đó chỉ là giả thuyết.

Đánh khăng: tóm trong vài câu

Bộ khăng gồm một "khăng cái" dài chừng một khuỷu tay đến một sải ngắn và một "khăng con" ngắn hơn, thường chặt từ cành tre, cành ổi, cành cây dẻo. Người chơi đặt khăng con ngang qua một cái hố nông đào trên đất, dùng khăng cái hất nó bay đi; phe kia cố bắt hoặc ném khăng con về gần hố. Tiếp đó có các lượt gõ khăng con cho nảy lên rồi đánh xa, tính điểm bằng số lần đo bằng khăng cái. Luật đo điểm, các lượt và tên gọi mỗi vùng một kiểu, xin để phần sách luật chơi.

Gilli-danda: người anh em Nam Á

Ở tiểu lục địa Ấn Độ, gilli-danda có lẽ là anh em nổi tiếng nhất. Danda là que dài, gilli là que ngắn vót nhọn hai đầu. Người chơi đặt gilli trên mặt đất (hoặc qua một rãnh nhỏ), gõ vào đầu nhọn cho gilli bật lên rồi vụt bằng danda khi nó còn trên không. Phe kia tìm cách bắt gilli giữa không trung — bắt được thì người đánh bị loại.

Gilli-danda có mặt trong văn học Ấn Độ. Nhà văn Munshi Premchand (1880–1936) có một truyện ngắn lấy tên trò này, kể về hai người bạn thời thơ ấu gặp lại nhau khi đã lớn, đã khác địa vị, và cuộc chơi gilli-danda cũ không còn như xưa. Truyện thường được đưa vào sách giáo khoa ở Ấn Độ.

Đầu nhọn hai bên: bí mật của que ngắn

Điểm khác biệt quan trọng giữa các bản là cách làm que ngắn:

• Vót nhọn hai đầu (gilli-danda, tip-cat, jachigi ở nhiều nơi): gõ vào đầu nhọn, que ngắn bật cao lên theo kiểu bập bênh. Chữ cat trong tip-cat là tên gọi que ngắn nhọn hai đầu ấy, và tip là động tác gõ vào đầu.
• Đặt ngang qua hố (nhiều bản đánh khăng Việt, một số bản ở Trung Quốc và Đông Nam Á): que ngắn nằm vắt qua miệng hố, khăng cái luồn xuống dưới hất lên.

Hai cách này dẫn tới hai kiểu kỹ thuật: kiểu "gõ – bật – vụt" cần phản xạ và mắt tốt, kiểu "hất từ hố" cần lực cổ tay và độ chính xác. Nhiều bản đánh khăng Việt có cả hai giai đoạn: hất từ hố trước, rồi gõ que cho nảy để đánh xa ở lượt sau.

Tip-cat, lippa, jachigi, syatong

Ở Anh, các nhà sưu tầm thế kỷ 19 ghi nhận tip-cat là trò đường phố phổ biến của trẻ trai, và cũng ghi nhận nó gây không ít phiền toái: que nhọn bay vào cửa sổ, vào người qua đường. Ở một số nơi, chơi tip-cat ngoài phố từng bị chính quyền địa phương cấm. Đây cũng là số phận của nhiều trò que gỗ khi phố xá đông lên.

Có phải tổ tiên của cricket và bóng chày

Gilli-danda có que đánh, có người bắt, có tính điểm bằng khoảng cách và lượt — nên không ít người viết gọi nó là "tổ tiên của cricket". Tip-cat cũng hay được nhắc trong các sách bàn về nguồn gốc bóng chày. Nhưng không có bằng chứng trực tiếp nào cho thấy cricket hay bóng chày tiến hoá từ những trò này. Có thể nói an toàn hơn: nhiều nền văn hoá cùng nghĩ ra lối chơi "đánh một vật cho bay xa rồi chạy hoặc đo", và các môn thể thao có luật lệ sau này là một nhánh trong số đó.

Điều trẻ học được: đo, ước lượng và tính điểm

Đánh khăng là trò có nhiều toán nhất trong kho trò dân gian. Sau mỗi cú đánh, người chơi phải ước lượng khoảng cách từ khăng con về hố, rồi đo bằng khăng cái: mấy lần chiều dài. Cãi nhau về khoảng cách là chuyện thường, và bọn trẻ tự nghĩ ra cách phân xử: đo lại có người chứng, hay chấp nhận ước lượng của người đánh nếu phe kia đồng ý. Ở Hàn Quốc, chính tên jachigi được giải thích là gắn với chữ ja (thước đo), cho thấy việc đo đếm là trung tâm của trò.

Về vận động, đánh khăng rèn phối hợp mắt – tay, lực cổ tay và khả năng đánh trúng một vật đang bay. Phe bắt phải đoán quỹ đạo, chạy đúng chỗ, bắt bằng hai tay — giống như trẻ học đỡ bóng.

An toàn: phần quan trọng nhất của đánh khăng

Đánh khăng, gilli-danda và tip-cat đều có chung một nguy cơ: que gỗ bay nhanh, khó đoán hướng, có thể trúng mắt và mặt. Đây là lý do nhiều trường học và thành phố từng cấm. Nếu muốn cho trẻ hôm nay thử, nên đổi một số chi tiết:

• Que ngắn không vót nhọn, đầu bo tròn. Có thể dùng ống nhựa xốp hoặc que bọc mút.
• Sân rộng, vắng, không gần nhà kính, cửa kính, xe cộ, người qua lại. Bãi cỏ là tốt nhất.
• Khoảng cách an toàn: người không đánh đứng xa, không đứng hai bên người đánh, chỉ đứng phía trước ở khoảng xa đã thoả thuận.
• Kính bảo hộ nhẹ nếu có, nhất là với trẻ nhỏ mới tập.
• Không bắt bằng mặt, không lao đầu đỡ. Dạy trẻ bắt bằng hai tay, hoặc bỏ luật bắt trên không đối với trẻ nhỏ.
• Trẻ dưới tám tuổi nên chơi với bản mềm (bóng nhỏ, que xốp) thay cho que gỗ thật.

Góc nhìn hôm nay

Đánh khăng là trò đẹp để kể về sự giống nhau giữa các nền văn hoá: hai que gỗ, một hố đất, thế là trẻ ở Hà Nam, Lahore, Seoul hay London đều có thể chơi cùng nhau. Với trẻ thành phố, có thể bắt đầu bằng phiên bản an toàn trên bãi cỏ công viên, rồi kể truyện ngắn gilli-danda của Premchand cho trẻ lớn hơn — câu chuyện về tình bạn thời thơ ấu và sự thay đổi khi lớn lên, rất gần với tâm trạng của nhiều người Việt khi nhớ về những cuộc khăng ngoài bãi.