The Strong National Museum of Play ở Rochester, bang New York (Mỹ) là một trong những bảo tàng lớn nhất thế giới dành riêng cho việc chơi. Từ năm 2002, nơi đây giữ Đại sảnh Danh vọng Đồ chơi Quốc gia (National Toy Hall of Fame), mỗi năm vinh danh vài món đồ chơi có ảnh hưởng lâu dài — trong đó có cả những thứ không ai bán như cái que, thùng các-tông, quả bóng. Bảo tàng cho thấy chơi không chỉ là chuyện trẻ con mà là một phần lịch sử văn hoá đáng sưu tầm và nghiên cứu.
Từ bộ sưu tập của một bà nhà giàu đến bảo tàng quốc gia
Gốc của bảo tàng là bộ sưu tập của Margaret Woodbury Strong (1897–1969), con gái một gia đình giàu có ở Rochester. Từ nhỏ bà đã sưu tầm búp bê, đồ chơi và đồ vật đủ loại, và cả đời tích luỹ được một khối hiện vật khổng lồ. Bà để lại di nguyện lập bảo tàng. Bảo tàng mở cửa năm 1982, ban đầu mang tên bà, tập trung vào đời sống gia đình và đồ chơi Mỹ.
Những thập niên sau, bảo tàng dần chuyển trọng tâm sang chủ đề chơi nói chung, mở rộng nhiều lần, và lấy tên The Strong National Museum of Play. Ngày nay, ngoài khu trưng bày cho gia đình, nơi đây còn là trung tâm nghiên cứu với thư viện, kho lưu trữ và một tạp chí học thuật về chơi.
Đại sảnh Danh vọng Đồ chơi: tiêu chí là gì
Đại sảnh Danh vọng Đồ chơi Quốc gia được lập năm 1998 ở một bảo tàng thiếu nhi tại bang Oregon, rồi chuyển về The Strong năm 2002. Mỗi năm, công chúng được đề cử, một hội đồng gồm nhà sử học, nhà giáo dục và người làm trong ngành chọn ra vài món để vinh danh.
Các tiêu chí thường được nêu:
- Biểu tượng: món đồ được nhiều người nhận ra và nhớ tới.
- Bền bỉ: không chỉ là cơn sốt một mùa mà được chơi qua nhiều thế hệ.
- Khơi gợi sáng tạo: món đồ khuyến khích trẻ học, tưởng tượng, tự tạo ra cách chơi.
- Đổi mới: món đồ thay đổi cách người ta chơi hoặc cách người ta làm đồ chơi.
Danh sách vinh danh có những tên quen thuộc như gạch xếp hình Lego, búp bê Barbie, bút sáp màu, đất nặn, gấu bông, yo-yo, bi ve, ván trượt, đĩa ném, xe kéo trẻ em, diều.
Cái que, thùng các-tông và những đồ chơi không mua được
Điều thú vị nhất của đại sảnh là những lần vinh danh đồ vật bình thường. Năm 2005, thùng các-tông được đưa vào: trẻ biến nó thành nhà, thuyền, ô tô, hang động. Năm 2008, đến lượt cái que — có lẽ là đồ chơi lâu đời nhất của loài người, thành kiếm, gậy phép, cần câu, ngựa cưỡi tuỳ trí tưởng tượng. Quả bóng cũng có mặt trong danh sách.
Những lần vinh danh này nhắc người lớn một điều: đồ chơi quan trọng nhất không nhất thiết phải mua. Trẻ em Việt Nam xưa biết điều đó từ lâu — que tre đánh khăng, lá dừa làm chong chóng, bẹ chuối làm ngựa, vỏ lon làm đồ hàng, sỏi đánh chuyền. Một chiếc que trong đại sảnh ở Rochester và chiếc que trong tay trẻ chăn trâu là cùng một món.
Bảo tàng giữ những gì
| Loại hiện vật | Ví dụ | Ý nghĩa nghiên cứu |
|---|---|---|
| Đồ chơi | Búp bê, đồ chơi gỗ, đồ chơi thiếc, đồ chơi nhựa qua các thời | Cho thấy công nghệ, vật liệu, quan niệm về trẻ em đổi thay |
| Đồ dùng gia đình | Đồ nội thất, đồ dùng hằng ngày trong nhà Mỹ | Bối cảnh nơi trẻ chơi |
| Sách, tài liệu về chơi | Sách hướng dẫn, tạp chí, catalogue đồ chơi | Người lớn từng nghĩ gì về việc chơi |
| Lưu trữ của nhà nghiên cứu | Tư liệu của Brian Sutton-Smith | Lịch sử ngành nghiên cứu về chơi |
| Thú chơi điện tử | Máy chơi điện tử, phần mềm qua các thời | Cách chơi thay đổi trong thời đại số |
Brian Sutton-Smith (1924–2015), nhà nghiên cứu người New Zealand sống và làm việc nhiều năm ở Mỹ, là một trong những tên tuổi lớn của ngành nghiên cứu về chơi. Từ luận án về trò trẻ em New Zealand đến cuốn The Ambiguity of Play (1997) bàn về tính nhiều nghĩa của việc chơi, ông góp phần đưa việc chơi thành một đề tài học thuật nghiêm túc. Thư viện và kho lưu trữ của The Strong mang tên ông.
Vì sao lại có bảo tàng cho việc chơi
Từ giữa thế kỷ 20, các học giả như Johan Huizinga (Homo Ludens, 1938) và Roger Caillois (cuốn sách năm 1958 mà tên có thể dịch là Con người và cuộc chơi) đã lập luận rằng chơi là một trong những nền móng của văn hoá: luật pháp, nghệ thuật, thể thao, nghi lễ đều có yếu tố chơi. Nếu thế, đồ chơi và cách chơi xứng đáng được giữ gìn như văn bản, tranh vẽ.
Đồ chơi còn là "nhân chứng" của đời thường. Một con búp bê kể chuyện về quan niệm vai trò giới, một bộ đồ chơi xây dựng phản ánh thời công nghiệp hoá, một món đồ chơi chiến tranh nói về nỗi lo của một thời. Bảo tàng đồ chơi vì thế không chỉ là nơi hoài niệm, mà là nơi đọc lịch sử qua tay trẻ em.
Những bảo tàng về tuổi thơ và việc chơi khác
- Bảo tàng Tuổi thơ Edinburgh (Scotland), mở năm 1955, thường được nhắc là một trong những bảo tàng đầu tiên trên thế giới dành riêng cho lịch sử tuổi thơ.
- Young V&A ở London, trước đây là Bảo tàng Tuổi thơ V&A ở Bethnal Green, mở cửa lại với tên mới năm 2023.
- Ở Nhật Bản, các bộ sưu tập tranh ukiyo-e về trẻ em, như bộ sưu tập của Viện Giáo dục Kumon, cho thấy thú chơi của trẻ thời Edo.
- Ở Việt Nam, Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam (Hà Nội) thường tổ chức các hoạt động trò dân gian, đồ chơi truyền thống cho trẻ dịp hè và Tết Trung thu; nhiều bảo tàng tỉnh cũng có hoạt động tương tự.
Đặt cạnh Việt Nam: một bảo tàng việc chơi của ta sẽ có gì
Việt Nam chưa có một bảo tàng lớn chuyên về đồ chơi và việc chơi. Nếu có, bảo tàng ấy có thể giữ: tò he, đèn ông sao, đèn kéo quân, trống bỏi, diều sáo, con quay gỗ, bộ đánh chuyền bằng que tre, quân ô ăn quan bằng sỏi, đồ chơi thiếc thời trước, bi ve, dây chun; tranh Đông Hồ vẽ trẻ em; ảnh trẻ chơi ngoài ngõ qua các thời; bản ghi âm đồng dao các vùng. Nhiều thứ trong số này còn nằm rải rác trong các gia đình, làng nghề và bảo tàng tổng hợp — và mỗi năm lại mất đi một ít.
Góc nhìn hôm nay: một "bảo tàng đồ chơi" trong nhà
Không cần đến Rochester mới hiểu tinh thần của The Strong. Mỗi gia đình có thể làm một góc nhỏ:
- Giữ lại một vài món đồ chơi của mỗi thế hệ: một món của ông bà (nếu còn), của bố mẹ, của con.
- Kèm mỗi món một tấm thẻ: tên, năm, ai chơi, chơi thế nào, kỷ niệm gì.
- Thêm những "đồ chơi không mua được": chiếc que con thích nhất, hòn sỏi đẹp, hộp các-tông đã thành "lâu đài".
- Mỗi năm cùng con "vinh danh" một món — giống đại sảnh danh vọng, nhưng của nhà mình.
Trên trang của The Strong, danh sách các món đồ chơi được vinh danh và lý do chọn được công bố công khai — đọc cùng con lớn là một bài học nhỏ về lịch sử và về giá trị của việc chơi.
Câu hỏi thường gặp
The Strong National Museum of Play ở đâu?
Bảo tàng ở thành phố Rochester, bang New York, Mỹ. Bảo tàng mở cửa năm 1982 từ bộ sưu tập của Margaret Woodbury Strong và nay là một trong những bảo tàng lớn nhất thế giới về việc chơi.
Đại sảnh Danh vọng Đồ chơi Quốc gia là gì?
Đó là danh sách vinh danh những món đồ chơi có ảnh hưởng lâu dài, lập năm 1998 và chuyển về The Strong năm 2002. Mỗi năm công chúng đề cử và một hội đồng chọn ra vài món dựa trên các tiêu chí như tính biểu tượng, sự bền bỉ và khả năng khơi gợi sáng tạo.
Vì sao cái que được vinh danh là đồ chơi?
Cái que được đưa vào Đại sảnh Danh vọng Đồ chơi năm 2008 vì nó có lẽ là đồ chơi lâu đời và phổ biến nhất, biến thành mọi thứ theo trí tưởng tượng của trẻ. Thùng các-tông cũng được vinh danh năm 2005 với lý do tương tự.
Việt Nam có bảo tàng đồ chơi không?
Việt Nam chưa có bảo tàng lớn chuyên về đồ chơi và việc chơi. Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam ở Hà Nội và một số bảo tàng tỉnh thường tổ chức hoạt động trò dân gian, đồ chơi truyền thống cho trẻ dịp hè và Trung thu.
