Ampe là lối chơi nhảy vỗ tay của bé gái Ghana ở Tây Phi: hai bạn đứng đối diện, cùng bật lên, vỗ tay và đáp xuống với một chân đưa ra trước. Nếu hai chân đưa ra trùng phía hay lệch phía, một bên sẽ được điểm, theo quy ước định từ trước. Nó vừa là cuộc đoán ý đối phương kiểu oẳn tù tì, vừa là bài tập nhịp và sức bền, có mặt ở sân trường và ngõ xóm khắp Ghana.
Một nhịp bật, một tiếng vỗ, một bàn chân
Lõi của Ampe là một động tác lặp đi lặp lại:
- Hai người đứng đối diện, cách nhau chừng một sải tay.
- Cả hai cùng bật lên, vỗ tay một cái trong lúc ở trên không.
- Khi đáp xuống, mỗi người đưa một chân ra trước — chân trái hoặc chân phải, tuỳ mình chọn trong tích tắc.
- Hai bàn chân đưa ra hoặc ở cùng một phía (cùng bên của hai người), hoặc lệch nhau.
- Theo quy ước định trước, một bên thắng khi chân "trùng", bên kia thắng khi chân "lệch".
Nghe thì giống tung đồng xu, nhưng trẻ chơi lâu không coi đó là may rủi. Người giỏi Ampe đọc được thói quen của đối phương: bạn này hay đưa chân phải sau hai lần đưa chân trái, bạn kia hay đổi chân khi bị dẫn điểm. Người giỏi cũng giữ nhịp nhanh đến mức đối phương không kịp nghĩ, phải đưa chân theo thói quen. Đó là chỗ Ampe giống oẳn tù tì: bề ngoài là may rủi, bên trong là đoán ý.
Chơi một – một và chơi theo đội
Ampe có nhiều dị bản theo vùng và theo trường. Hai lối phổ biến nhất:
| Lối chơi | Đội hình | Cách tính |
|---|---|---|
| Một – một | Hai bạn đứng đối diện | Mỗi lần đoán đúng theo quy ước được một điểm; ai đạt số điểm định trước thì thắng |
| Theo hàng | Một bạn "dẫn" đứng trước một hàng bạn khác | Bạn dẫn lần lượt nhảy với từng người trong hàng. Thắng thì đi tiếp đến người kế, thua thì người thắng lên làm bạn dẫn |
| Hai đội | Hai đội đứng thành hai hàng hoặc vòng tròn | Mỗi lượt thắng được điểm cho đội; đội đạt số điểm định trước thắng |
Ở lối theo hàng, cảnh tượng rất đẹp: bạn dẫn đi dọc hàng, bật, vỗ, đáp, bật, vỗ, đáp, tiếng vỗ tay đều như tiếng trống. Cả hàng vừa chờ lượt vừa hát hoặc hô theo nhịp. Bạn nào giữ vai dẫn được lâu, đi hết hàng mà không thua, sẽ được cả nhóm reo hò.
Ampe trong đời sống trẻ em Ghana
Ở Ghana, Ampe chủ yếu là thú chơi của bé gái, từ khoảng tuổi tiểu học đến đầu tuổi thiếu niên. Nó hợp với những khoảng sân đất nhỏ trước nhà, sân trường giờ ra chơi, hay những buổi chiều sau khi làm xong việc nhà. Không cần đồ dùng, không cần sân rộng, chỉ cần ít nhất hai người và một khoảng đất phẳng.
Lối chơi này được nhiều người Ghana nhắc tới như một phần ký ức tuổi thơ, và thường được giới thiệu trong các chương trình văn hoá, ngày hội ở trường như một nét riêng của trẻ em nước này. Có những nỗ lực tổ chức thi đấu Ampe giữa các trường để giữ lối chơi sống, nhưng nó vẫn chủ yếu sống ở sân trường và ngõ xóm.
Ampe không đứng một mình. Trẻ em Ghana còn nhiều lối chơi dân gian khác, chẳng hạn một lối giấu vật nhỏ rồi cả nhóm đi tìm, hay lối thả khăn sau lưng bạn ngồi trong vòng tròn rất giống "mèo đuổi chuột" hay "duck, duck, goose". Trong số đó, Ampe nổi bật vì tiếng vỗ tay và nhịp bật chân đặc trưng.
Đặt cạnh oẳn tù tì và những lối đoán ý khác
Khắp thế giới, trẻ em có những lối chơi dùng một cử chỉ ra cùng lúc để phân thắng thua. Ampe đứng trong đại gia đình ấy:
| Lối chơi | Nơi phổ biến | Cử chỉ | Cách thắng |
|---|---|---|---|
| Oẳn tù tì | Việt Nam, nhiều nước châu Á | Bàn tay: búa, kéo, bao | Mỗi hình thắng một hình |
| Ampe | Ghana | Bàn chân đưa ra sau cú bật | Chân trùng hoặc chân lệch theo quy ước |
| Chẵn lẻ bằng ngón tay | Nhiều nước châu Âu, Mỹ Latinh | Chìa số ngón tay cùng lúc | Tổng chẵn hay lẻ theo quy ước |
| Morra | Ý và vùng Địa Trung Hải | Chìa ngón tay và hô số | Đoán đúng tổng số ngón |
Điểm khác của Ampe là cả cơ thể tham gia. Oẳn tù tì chỉ cần cổ tay; Ampe cần bật nhảy, vỗ tay, giữ thăng bằng, lặp lại hàng chục lần. Sau một ván dài, người chơi thở dốc như vừa chạy. Vì thế Ampe rất hợp để làm một bài khởi động vui trong giờ thể dục.
Trẻ học gì khi chơi Ampe
- Nhịp chung: hai người phải bật cùng lúc, vỗ tay cùng lúc. Lệch nhịp là phạm luật, phải làm lại.
- Quyết định nhanh: chọn chân trong chưa tới một giây, không kịp nghĩ lâu.
- Đọc người khác: nhận ra thói quen của đối phương, đồng thời giấu thói quen của mình.
- Thể lực: bật liên tục rèn sức bật, sức bền và sự phối hợp tay chân.
- Thua thắng nhẹ nhàng: mỗi lượt rất ngắn, thua một lượt là chuyện thường, có ngay lượt khác để gỡ.
Với trẻ nhỏ, chỉ riêng việc bật nhảy và vỗ tay đúng nhịp cùng bạn đã là một thử thách vui. Phần đoán chân có thể thêm vào sau, khi trẻ đã bắt nhịp được.
Bé gái, vỗ tay và nhịp điệu: một hiện tượng khắp thế giới
Ampe nằm trong một nhóm lớn hơn: những lối chơi vỗ tay theo nhịp mà ở rất nhiều nơi chủ yếu do bé gái giữ gìn. Bé gái Mỹ vỗ tay theo lời hát trên vỉa hè, bé gái Anh có những bài vỗ tay ở sân trường, bé gái Việt có những bài vỗ tay đối mặt kèm đồng dao. Các nhà nghiên cứu văn hoá trẻ em thường nhận xét rằng những lối chơi này truyền rất nhanh, từ chị sang em, từ lớp trên xuống lớp dưới, và được trẻ liên tục sửa lời, đổi nhịp.
Ampe khác ở chỗ phần chân quan trọng hơn phần lời. Nhưng tinh thần thì giống: nhịp điệu chung là chất keo của nhóm bạn.
Góc nhìn hôm nay: chơi Ampe với trẻ Việt
Ampe là một trong những lối chơi nước ngoài dễ giới thiệu nhất cho trẻ Việt, vì không cần đồ, không cần từ nước ngoài:
- Bước 1: tập bật – vỗ – đáp cùng nhịp, chưa tính điểm. Đếm "một, hai, ba" rồi bật.
- Bước 2: thêm động tác đưa một chân ra khi đáp.
- Bước 3: thống nhất ai thắng khi chân trùng, ai thắng khi chân lệch, rồi chơi một – một đến 5 điểm.
- Bước 4: chơi theo hàng với cả nhóm, bạn dẫn đi dọc hàng.
Nên chơi trên mặt phẳng, không trơn, đi giày hoặc chân trần trên sàn sạch. Trẻ có vấn đề về khớp gối hay tim mạch nên hỏi ý kiến bác sĩ trước khi chơi những lối bật nhảy kéo dài.
Khi giới thiệu, người lớn có thể chỉ cho trẻ Ghana trên bản đồ, kể rằng ở đó các bạn gái cũng bật nhảy, vỗ tay sau giờ học như các bạn ở ta. Đó là cách nhẹ nhàng để trẻ thấy thế giới rộng mà gần.
Câu hỏi thường gặp
Ampe là gì?
Ampe là lối chơi nhảy vỗ tay phổ biến của bé gái Ghana. Hai người cùng bật lên, vỗ tay, đáp xuống với một chân đưa ra trước. Theo quy ước định trước, một bên thắng khi hai chân trùng phía, bên kia thắng khi lệch phía.
Ampe chơi như thế nào?
Có thể chơi một – một, ai đoán đúng nhiều lượt hơn thì thắng, hoặc chơi theo hàng: một bạn dẫn nhảy lần lượt với từng người trong hàng, thắng thì đi tiếp, thua thì nhường vai dẫn. Cũng có lối chia hai đội tính điểm.
Ampe có giống oẳn tù tì không?
Giống ở chỗ hai người cùng ra một cử chỉ để phân thắng thua và phải đoán ý nhau. Khác ở chỗ Ampe dùng bàn chân sau cú bật nhảy và vỗ tay, nên vận động cả cơ thể và rất tốn sức.
Ampe ở nước nào?
Ampe là lối chơi dân gian của trẻ em Ghana, một nước ở Tây Phi. Nó chủ yếu do bé gái chơi ở sân trường và ngõ xóm, và thường được giới thiệu như một nét văn hoá tuổi thơ của Ghana.
Trẻ mấy tuổi chơi Ampe được?
Trẻ từ khoảng 5–6 tuổi đã có thể tập bật nhảy vỗ tay cùng nhịp. Phần đoán chân và tính điểm hợp với trẻ từ khoảng 7 tuổi, khi trẻ đã giữ nhịp tốt và hiểu quy ước trùng – lệch.
