Trẻ Thái Lan, Lào và Campuchia có nhiều trò rất gần trò Việt: trẻ Thái có ngu kin hang (rắn ăn đuôi) giống rồng rắn lên mây, mon son pha (giấu khăn) giống bỏ khăn vòng tròn, ri ri khao san giống lối chui cổng hát, kradot yang giống nhảy dây chun, và ti chap — đuổi bắt nín thở — giống kabaddi của Ấn Độ. Trẻ Campuchia có chol chhoung (ném quả khăn), leak kanseng (giấu khăn) và bos angkunh (ném hạt angkunh), chơi rộn ràng dịp năm mới tháng Tư. Đây là những người anh em gần nhất của trò Việt, vì cùng chung khí hậu, lúa nước và nhiều lớp giao lưu lịch sử.
Một vùng, một mùa lễ
Thái Lan, Lào, Campuchia (và cả Myanmar) cùng đón năm mới theo lịch truyền thống vào giữa tháng Tư: Songkran ở Thái Lan, Pi Mai ở Lào, Choul Chnam Thmey ở Campuchia. Đó là mùa khô nóng nhất, lúa đã gặt, trẻ con được nghỉ, sân chùa và sân làng rộn tiếng chơi. Nhiều trò dân gian của trẻ em vùng này gắn với dịp năm mới, giống như ở Việt Nam nhiều trò gắn với hội xuân và Tết.
Trẻ Thái Lan: rắn ăn đuôi và giấu khăn
Ngu kin hang — rắn ăn đuôi
Ngu kin hang (งูกินหาง) là anh em sinh đôi của rồng rắn lên mây. Trẻ xếp thành hàng nắm eo nhau làm "rắn mẹ" và đàn con; một bạn làm "rắn cha" (có nơi gọi kẻ bắt bằng tên khác) đứng đối diện. Hai bên hát đối đáp: kẻ bắt hỏi rắn mẹ uống nước ở giếng nào, rắn mẹ trả lời, rồi đến màn đòi ăn đuôi. Cuối cùng kẻ bắt tìm cách bắt từng con ở cuối hàng, rắn mẹ dang tay che. Phần đối đáp có lời, có nhịp — giống hệt cách rồng rắn lên mây có màn hỏi "thầy thuốc".
Mon son pha — giấu khăn
Mon son pha (มอญซ่อนผ้า) có thể dịch là "người Môn giấu khăn". Trẻ ngồi vòng tròn, một bạn cầm khăn đi vòng ngoài, vừa đi cả nhóm vừa hát. Bạn đi vòng lặng lẽ thả khăn sau lưng một người; người đó phải phát hiện ra và cầm khăn đuổi. Nếu không phát hiện kịp, người thả khăn đi hết vòng quay lại thì người kia bị "phạt" — thường là vào giữa vòng hát hoặc làm trò vui. Cùng họ với bỏ khăn của trẻ Việt, đánh rơi khăn tay của trẻ Trung Quốc và duck, duck, goose của trẻ Mỹ.
Ri ri khao san — chui cổng
Ri ri khao san (รีรีข้าวสาร) bắt đầu bằng hai bạn nắm tay giơ cao làm cổng. Những bạn khác nối đuôi đi qua cổng trong khi cả nhóm hát. Hết bài, cổng sập xuống bắt người đang ở giữa. Lời bài nhắc tới gạo, sàng gạo — dấu vết của văn hoá lúa gạo. Trò này cùng khung với "London Bridge Is Falling Down" của trẻ Anh và một số trò chui cổng của trẻ Việt.
Kradot yang và ti chap
Kradot yang (กระโดดยาง) là nhảy dây chun, mức dây tăng dần từ cổ chân lên đầu như ở Việt Nam. Ti chap (ตี่จับ) là trò đuổi bắt nín thở: người tấn công vừa chạy sang phe bên kia vừa phát âm liên tục "ti…" không được ngắt hơi, chạm được ai thì người đó bị loại, nhưng nếu hết hơi giữa chừng mà bị giữ lại thì chính mình bị bắt. Cấu trúc này gần với kabaddi của Ấn Độ đến mức nhiều người xem ti chap là một nhánh của cùng họ trò.
Trẻ Campuchia: những trò ngày năm mới
- Chol chhoung (ចោលឈូង): hai nhóm, thường là nam và nữ, đứng hai bên, ném qua lại một quả làm từ khăn krama cuộn chặt. Ai bị ném trúng mà không bắt được thì bên kia hát hoặc nhảy múa để "chuộc". Chol chhoung có lời hát đối đáp, mang không khí hội hè hơn là thi đấu, và thường được nhắc như một trò đặc trưng dịp năm mới Khmer.
- Leak kanseng (លាក់កន្សែង, giấu khăn): trẻ ngồi vòng, một người cầm khăn thắt nút đi vòng ngoài, thả sau lưng một bạn. Người bị thả khăn phải nhận ra, cầm khăn đuổi theo — cùng khung với mon son pha của Thái và bỏ khăn của Việt Nam.
- Bos angkunh (បោះអង្គុញ): hai đội dùng những hạt angkunh to, dẹt (hạt của một loài dây leo rừng) ném vào hàng hạt của đội kia để làm đổ. Đội thua theo truyền thống bị đội thắng "phạt" bằng cách gõ nhẹ hạt vào đầu gối — một hình phạt mang tính trêu đùa.
- Teanh prot (kéo co): Campuchia cùng Việt Nam, Hàn Quốc, Philippines có hồ sơ chung về kéo co được UNESCO ghi danh năm 2015.
Trẻ Lào: anh em của trẻ Thái miền Đông Bắc
Tiếng Lào và tiếng Thái vùng Đông Bắc (Isan) rất gần nhau, và văn hoá trẻ em hai bên sông Mekong cũng vậy. Nhiều trò của trẻ Lào trùng với trò Thái: nhảy dây chun, các trò vòng tròn giấu khăn, các trò hàng nối đuôi, chơi dịp Pi Mai. Tuy nhiên, tài liệu bằng tiếng Việt và tiếng Anh ghi chép riêng về trò trẻ em Lào còn rất ít. Người viết thấy tốt hơn là thừa nhận khoảng trống này thay vì liệt kê tên gọi chưa kiểm chứng. Người Việt ở Lào, hay người Lào ở Việt Nam, là nguồn tư liệu sống quý nhất nếu muốn tìm hiểu.
Đặt cạnh trò Việt
| Trò Việt | Thái Lan | Campuchia | Khung chung |
|---|---|---|---|
| Rồng rắn lên mây | Ngu kin hang | Chưa có tư liệu chắc chắn | Hàng nối đuôi, người đầu che, có đối đáp |
| Bỏ khăn, chuyền khăn | Mon son pha | Leak kanseng | Vòng tròn, thả khăn sau lưng |
| Nhảy dây chun | Kradot yang | Nhảy dây chun | Dây nâng dần |
| Kéo co | Kéo co | Teanh prot | Hai phe, một dây |
| Đánh đáo, ném vật cho đổ | Trò ném hạt, ném đồ vật | Bos angkunh | Ném trúng mục tiêu |
Vì sao giống nhau đến vậy
Có mấy lý do cộng lại. Ba nước và Việt Nam cùng nền văn minh lúa nước, cùng mùa vụ, cùng sân chùa, sân làng làm chỗ chơi. Lịch sử giao lưu dày đặc qua buôn bán, di cư, chiến tranh, hôn nhân. Và khung của nhiều trò — vòng tròn giấu khăn, hàng nối đuôi bảo vệ — có lẽ là những thứ trẻ ở đâu cũng tự nghĩ ra được. Không thể nói trò nào "của ai" trước; nói "anh em cùng vùng" là trung thực nhất.
Điều thú vị là những khác biệt nhỏ lại mang dấu ấn riêng: bài ri ri khao san nhắc tới gạo, quả chol chhoung làm từ khăn krama, hạt angkunh lấy từ rừng. Mỗi trò mang theo đồ vật và lời ca của nơi nó sống.
Chơi an toàn và lịch sự khi chơi trò của bạn
- Với trò ném như chol chhoung, dùng khăn mềm cuộn chặt hoặc bóng vải, ném vào thân dưới vai.
- Hình phạt kiểu bos angkunh (gõ hạt vào đầu gối) nên đổi thành hát, nhảy múa — đúng tinh thần vui của trò gốc.
- Ti chap và các trò nín thở: không thi nín thở lâu, không giữ chặt người đang hết hơi. Trẻ có bệnh hô hấp nên làm trọng tài.
- Khi chơi trò của nước bạn trong lớp, hãy học vài chữ tên gọi đúng và kể đôi câu về dịp năm mới của nước ấy — đó là cách tôn trọng.
Góc nhìn hôm nay
Một buổi "Tết tháng Tư" ở trường có thể gồm ba trò: ngu kin hang chơi cạnh rồng rắn lên mây, leak kanseng chơi cạnh bỏ khăn, và chol chhoung với quả khăn tự cuộn. Trẻ Việt sẽ nhận ra mình đã biết chơi gần hết, chỉ khác tên. Với cộng đồng người Việt ở Campuchia, Thái Lan, Lào, đây là những trò để con cháu vừa giữ nếp nhà vừa hoà vào bạn bè bản xứ.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ Thái Lan có trò nào giống rồng rắn lên mây?
Trẻ Thái có ngu kin hang, nghĩa là rắn ăn đuôi. Trẻ xếp hàng nối đuôi làm rắn mẹ và đàn con, kẻ bắt đối đáp với rắn mẹ rồi tìm cách bắt con cuối hàng. Phần hát đối đáp rất giống màn hỏi thầy thuốc của rồng rắn lên mây.
Mon son pha là gì?
Mon son pha là trò vòng tròn giấu khăn của trẻ Thái. Một người đi vòng ngoài thả khăn sau lưng một bạn, bạn đó phải phát hiện và cầm khăn đuổi theo. Trò cùng họ với bỏ khăn của Việt Nam và duck, duck, goose của Mỹ.
Chol chhoung là gì?
Chol chhoung là trò ném quả khăn của Campuchia, thường chơi dịp năm mới Khmer vào tháng Tư. Hai nhóm đứng hai bên ném qua lại một quả làm từ khăn krama, kèm lời hát đối đáp. Ai bị ném trúng mà không bắt được thì phải hát hoặc múa.
Ti chap có giống kabaddi không?
Rất giống. Trong ti chap, người tấn công phải phát âm liên tục không ngắt hơi khi sang phe kia để chạm người, giống người tấn công trong kabaddi. Nhiều người xem hai trò là anh em cùng họ đuổi bắt nín thở.
Vì sao trò trẻ em Đông Nam Á giống nhau?
Các nước cùng nền văn minh lúa nước, cùng mùa lễ và có lịch sử giao lưu dày đặc. Một số khung trò như vòng tròn giấu khăn hay hàng nối đuôi bảo vệ cũng có thể được trẻ nhiều nơi tự nghĩ ra. Vì vậy khó nói trò nào của ai trước, chỉ nên gọi là anh em cùng vùng.
