Menko (めんこ) là trò đập thẻ của trẻ Nhật: quăng thẻ của mình xuống đất cho thẻ của bạn lật ngửa hoặc văng ra khỏi vòng. Hanetsuki (羽根つき) là trò đánh cầu lông bằng vợt gỗ hagoita của bé gái Nhật dịp Tết, quả cầu làm từ hạt bồ hòn cắm lông vũ; ai để rơi cầu thì bị bôi mực lên mặt. Hai trò là hai mặt của tuổi thơ Nhật: menko ồn ào ngoài ngõ của bé trai thời Minh Trị – Chiêu Hoà, hanetsuki duyên dáng trong sân nhà ngày đầu năm.
Menko: từ mặt nạ đất nung đến thẻ bìa in hình
Tên menko có gốc liên quan đến chữ men (mặt nạ, khuôn mặt). Thời Edo, trẻ Nhật chơi những miếng đất nung nhỏ có in hình khuôn mặt, gọi là doro-menko (menko đất). Về sau có menko bằng chì, rồi sang thời Minh Trị (1868–1912) chuyển sang bìa giấy cứng, in màu. Từ đó, menko gắn với hình ảnh những tấm thẻ in võ sĩ sumo, samurai trong truyện, cầu thủ bóng chày, nhân vật phim, nhân vật truyện tranh — theo từng thời.
Cách chơi phổ biến: một người đặt thẻ trên đất, người kia quăng mạnh thẻ của mình xuống sát cạnh hoặc lên trên để thẻ kia lật ngửa, hoặc văng khỏi một vòng vẽ sẵn, hoặc chui xuống dưới thẻ mình. Mỗi vùng có luật riêng về chỗ chạm và cách tính thắng. Thẻ menko có nhiều hình dạng: vuông, chữ nhật, tròn.
Menko đạt đỉnh phổ biến ở các thành phố Nhật khoảng giữa thế kỷ 20, rồi thưa dần khi đồ chơi và giải trí mới xuất hiện. Nhưng tinh thần sưu tầm thẻ in hình, so thẻ, đổi thẻ vẫn còn sống trong các bộ thẻ sưu tầm mà trẻ em Nhật và thế giới chơi hôm nay. Thẻ menko cổ ngày nay là đồ sưu tầm có giá trị với giới chơi đồ xưa.
Menko và ddakji: anh em sát vách
Trẻ Hàn có ddakji — thẻ giấy gấp vuông và thẻ bìa tròn in hình — với cách chơi đập lật rất giống menko. Trẻ Việt ở thành phố cũng có trò đập thẻ hình, tên gọi tuỳ nơi. Cả ba cho thấy một mạch chung của văn hoá trẻ em Đông Á thế kỷ 20: giấy in rẻ, hình nhân vật hấp dẫn, và một cú quăng xuống đất là đủ một buổi chiều.
Điểm khác của menko là chiều sâu lịch sử: từ đất nung thời Edo tới bìa in thời hiện đại. Thẻ menko cũ vì vậy còn là một kho tư liệu về văn hoá đại chúng Nhật từng thời: hình in trên thẻ cho biết trẻ con mỗi thời mê ai, mê gì.
Hanetsuki: cầu lông gỗ ngày Tết
Hanetsuki chơi với một vợt gỗ phẳng hình chữ nhật có cán, gọi là hagoita, và một quả cầu gọi là hane. Quả cầu gồm một hạt đen, cứng của cây bồ hòn (mukuroji) cắm vài chiếc lông vũ nhiều màu. Hai người đánh qua lại, không có lưới; có lối một người tự tâng cầu đếm số lần.
Ai để cầu rơi thì bị người kia dùng bút lông chấm mực tàu bôi lên mặt — một vòng tròn, một dấu gạch, có khi vẽ hẳn râu mèo. Càng thua nhiều, mặt càng lem. Đây là một hình phạt vui, không đau, thường làm cả nhà cười ồ. Ngày nay, nhiều gia đình thay mực tàu bằng bút dễ rửa.
Ý nghĩa gửi gắm
Hanetsuki gắn với dịp Tết (Shōgatsu) và mang ý nghĩa cầu chúc. Người Nhật thường giải thích rằng chữ Hán của cây bồ hòn, 無患子, có thể đọc là "đứa trẻ không bệnh tật", nên quả cầu mang lời chúc cho trẻ em khoẻ mạnh. Có cách giải thích khác cho rằng quả cầu bay như chuồn chuồn, loài ăn muỗi, nên xua được bệnh do muỗi. Những ý nghĩa này là phong tục được truyền lại, không phải điều có thể kiểm chứng — nhưng cho thấy người lớn gửi vào trò của trẻ những ước mong rất thật.
Hagoita: từ vợt sang vật trang trí
Vợt hagoita dùng để đánh thường trơn hoặc vẽ đơn giản. Nhưng song song có loại hagoita trang trí rất cầu kỳ, mặt vợt dán hình nổi bằng vải lụa độn bông (kỹ thuật oshie), thường là hình diễn viên kịch Kabuki, mỹ nhân, hay nhân vật nổi tiếng trong năm. Loại này không dùng để đánh mà để bày trong nhà dịp Tết, thường tặng cho bé gái sinh năm đó như lời chúc bình an.
Ở Tokyo, chợ hagoita (Hagoita-ichi) họp mỗi năm vào giữa tháng 12 quanh chùa Sensō-ji ở Asakusa, bày bán vô số vợt trang trí. Chợ này là một nét quen của Tokyo cuối năm.
So sánh với cầu lông và đá cầu
| Hanetsuki (Nhật) | Cầu lông hiện đại | Đá cầu (Việt Nam) | |
|---|---|---|---|
| Dụng cụ | Vợt gỗ phẳng hagoita | Vợt khung căng dây | Bàn chân |
| Quả cầu | Hạt bồ hòn cắm lông | Đế bần cắm lông vũ | Lông gà cắm trên đế |
| Lưới | Không | Có | Không khi chơi vui, có trong thi đấu |
| Dịp chơi | Tết đầu năm | Quanh năm | Quanh năm, nhiều nhất giờ ra chơi |
| Hình phạt vui | Bôi mực lên mặt | Không | Tuỳ nhóm |
Nhiều người hỏi hanetsuki có phải tổ tiên của cầu lông không. Cầu lông hiện đại phát triển ở Anh và Ấn Độ thế kỷ 19, từ trò đánh cầu bằng vợt kiểu châu Âu (battledore and shuttlecock). Trò đánh cầu bằng vợt có ở nhiều nơi từ lâu đời; hanetsuki là một anh em châu Á của họ trò ấy, không có bằng chứng là tổ tiên trực tiếp.
Trẻ học được gì
- Menko: tay quăng chính xác, hiểu trực giác về lực và góc; biết giữ gìn, trao đổi, sắp xếp bộ sưu tập của mình.
- Hanetsuki: phối hợp mắt – tay, đoán đường bay; vì không có lưới và không tính điểm phức tạp, cả ông bà và cháu nhỏ đều chơi được cùng nhau.
- Thua mà vui: hình phạt bôi mực khiến người thua cũng thành tâm điểm của tiếng cười, không thấy xấu hổ. Đây là gợi ý hay cho những ai đang tìm "hình phạt" thay cho búng tai, quỳ gối.
Chơi an toàn và đúng tinh thần
- Menko, như ddakji, nên chơi lấy vui; không ăn thẻ của nhau nếu trẻ dễ buồn, và không đặt cược.
- Khi quăng thẻ, người đứng cạnh lùi lại, không cúi mặt sát.
- Vợt gỗ hanetsuki khá cứng: giữ khoảng cách giữa hai người đánh, không vung vợt khi có em nhỏ đứng gần.
- Bôi mực "phạt" dùng bút dễ rửa, không bôi gần mắt; ai không thích thì được chọn phạt khác.
Góc nhìn hôm nay
Tết Việt và Tết Nhật có nhiều điểm gặp nhau. Một buổi chơi Tết ở lớp học có thể đặt hanetsuki cạnh đá cầu: một bên đánh bằng vợt gỗ (có thể thay bằng tấm bìa cứng), một bên đá bằng chân, cùng một quả cầu lông. Thử hình phạt bôi một chấm phấn lên má người thua — trẻ thường thua "cố ý" để được bôi. Với menko, chỉ cần bìa lịch cũ cắt tròn và vẽ hình nhân vật trẻ thích; tự làm thẻ đã là một nửa niềm vui.
Câu hỏi thường gặp
Menko là gì?
Menko là trò đập thẻ của trẻ Nhật: quăng thẻ của mình xuống đất để làm thẻ của bạn lật ngửa hoặc văng ra ngoài. Thời Edo menko làm bằng đất nung, từ thời Minh Trị chuyển sang bìa in hình. Thẻ in võ sĩ sumo, samurai, cầu thủ, nhân vật truyện tranh theo từng thời.
Hanetsuki là gì?
Hanetsuki là trò đánh cầu bằng vợt gỗ hagoita của trẻ Nhật dịp Tết, quả cầu làm từ hạt bồ hòn cắm lông vũ. Không có lưới, hai người đánh qua lại. Ai để cầu rơi bị bôi mực lên mặt, một hình phạt vui.
Vì sao chơi hanetsuki thua bị bôi mực?
Bôi mực là hình phạt vui truyền thống, không gây đau, khiến người thua cũng được cả nhà cười cùng. Một số người giải thích đó còn là bùa xua điều xấu đầu năm, nhưng đây là phong tục dân gian. Ngày nay nhiều nhà dùng bút dễ rửa.
Hagoita là gì?
Hagoita là chiếc vợt gỗ phẳng dùng trong hanetsuki. Ngoài loại để đánh, còn có hagoita trang trí cầu kỳ bằng hình nổi lụa độn bông, bày trong nhà dịp Tết. Ở Tokyo, chợ hagoita họp hằng năm vào giữa tháng 12 tại chùa Sensō-ji, Asakusa.
Menko và ddakji khác nhau thế nào?
Cả hai đều là trò quăng thẻ cho thẻ của bạn lật. Ddakji vuông của Hàn thường gấp từ giấy, còn menko của Nhật chủ yếu là thẻ bìa in hình và có lịch sử từ menko đất nung thời Edo. Ddakji tròn in hình của Hàn rất gần với menko.
