Ddakji (딱지치기) là trò đập giấy gấp của trẻ Hàn: mỗi bạn gấp một miếng giấy dày thành hình vuông, đặt miếng của bạn xuống đất rồi quăng mạnh miếng của mình vào cho miếng kia lật ngửa. Jegichagi (제기차기) là trò đá "jegi" — một quả cầu làm từ đồng xu có lỗ bọc giấy hoặc vải, có tua — liên tục bằng mặt trong bàn chân, xem ai giữ được lâu nhất. Cả hai là thú chơi quen thuộc của trẻ Hàn, nhất là dịp Tết Seollal, và đều có những người anh em rất gần ở Việt Nam, Nhật Bản, Trung Quốc.
Ddakji: một tờ giấy gấp và cú quăng
Miếng ddakji truyền thống được gấp từ hai tờ giấy dày — giấy báo cũ, bìa vở, giấy lịch — đan vào nhau thành một hình vuông chắc, mặt trước và mặt sau khác nhau. Người chơi đặt miếng ddakji của đối phương nằm trên đất, rồi giơ cao miếng của mình, quăng thật mạnh xuống sát cạnh hoặc lên trên. Luồng gió và lực va chạm có thể làm miếng kia lật ngửa. Lật được thì ở cách chơi xưa, người thắng được giữ miếng ddakji ấy.
Ddakji tưởng là trò sức mạnh nhưng thực ra là trò kỹ thuật: góc quăng, chỗ chạm (sát mép miếng kia để gió luồn vào bên dưới), độ dày và độ nặng của miếng gấp. Trẻ Hàn xưa có những bí quyết riêng như gấp bằng giấy bìa dày, làm miếng phẳng tuyệt đối, hay chọn chỗ mặt đất hơi lồi.
Ddakji tròn và những tấm hình in
Ngoài ddakji vuông gấp tay, trẻ Hàn thế kỷ 20 còn chơi ddakji tròn bằng bìa cứng in hình nhân vật hoạt hình, cầu thủ, bán ở hàng văn phòng phẩm trước cổng trường. Cách chơi tròn đa dạng hơn: đập lật, búng xa, so hình. Kiểu này rất gần với thẻ menko của trẻ Nhật — một bằng chứng cho thấy các trò trẻ em Đông Á đã giao lưu qua lại nhiều trong thế kỷ 20.
Jegichagi: quả cầu đồng xu
Jegi truyền thống được làm từ một đồng xu cổ có lỗ vuông ở giữa (loại tiền đồng xưa của Hàn, cũng giống tiền xu lỗ vuông của Trung Quốc, Việt Nam thời phong kiến). Người ta bọc đồng xu bằng giấy dó hoặc vải mỏng, luồn qua lỗ rồi xé phần giấy thừa thành tua dài. Tua giúp jegi rơi chậm, thẳng, dễ đá.
Người chơi đá jegi bằng mặt trong bàn chân, liên tục không cho rơi. Có nhiều lối: đá một chân, đá đổi chân, đá mà chân không chạm đất giữa các lần đá, đá theo nhóm chuyền cho nhau. Ai đá được nhiều lần nhất thắng. Ở cách chơi xưa, người thua có khi phải tung jegi cho người thắng đá — một kiểu "phạt" nhẹ nhàng, không gây đau.
Jegichagi gắn với mùa đông và Tết Seollal ở Hàn, khi trẻ con được nghỉ, sân làng khô ráo. Ngày nay jegi bán sẵn bằng nhựa và lông tổng hợp, và jegichagi vẫn là một trong những hoạt động phổ biến ở các lễ hội dân gian, bảo tàng dân tộc học Hàn Quốc dịp Tết.
Anh em ở Việt Nam, Trung Quốc, Nhật Bản
| Trò Hàn | Anh em gần | Giống | Khác |
|---|---|---|---|
| Jegichagi | Đá cầu (Việt Nam), jianzi (Trung Quốc) | Đá liên tục bằng bàn chân, không cho rơi | Cầu Việt và jianzi dùng lông gà cắm trên đế, jegi xưa dùng đồng xu bọc giấy |
| Ddakji vuông | Trò đập giấy gấp ở nhiều nước | Quăng giấy gấp cho miếng kia lật | Cách gấp và luật giữ miếng khác nhau |
| Ddakji tròn | Menko (Nhật Bản) | Thẻ bìa in hình, đập lật | Menko có lịch sử từ thời Edo với vật liệu đất nung, chì |
Đá cầu Việt Nam và cầu đá như một môn thể thao là câu chuyện riêng, ở đây chỉ nhắc để thấy jegi và quả cầu lông gà là anh em. Việt Nam xưa cũng dùng tiền đồng có lỗ, và có nơi kể lại cách làm cầu bằng đồng xu lót đế — cho thấy sự gần gũi của hai thú chơi. Ở Việt Nam, trẻ em cũng có trò đập giấy gấp và trò đập thẻ hình, tên gọi tuỳ nơi, nhất là ở các trường học thành phố.
Ddakji trong phim và chuyện ăn thua
Năm 2021, một loạt phim Hàn Quốc đưa ddakji vào cảnh mở đầu, khiến trò đập giấy được biết đến khắp thế giới. Sau đó, ở nhiều nước có phong trào gấp ddakji, và nhiều video hướng dẫn gấp xuất hiện.
Điều đáng nói là trong ký ức của nhiều người Hàn, ddakji xưa thường là "ăn thật": lật được thì lấy miếng của bạn. Với trẻ hôm nay, nên đổi thành chơi lấy vui, cuối buổi ai về miếng nấy, hoặc chỉ tính điểm bằng phấn trên đất. Tuyệt đối không biến ddakji thành chuyện cá cược tiền hay đồ, và không bắt chước các hình phạt trong phim như tát mặt. Phạt vui có thể là hát một câu, nhảy lò cò một vòng.
Trẻ học được gì
- Gấp giấy: làm một miếng ddakji chắc cần khéo tay, cần làm đúng thứ tự. Đó là bài học thủ công tự nhiên, gần với origami.
- Vật lý trực giác: trẻ nhận ra lực không quan trọng bằng góc và chỗ chạm; gió luồn dưới mép mới lật được miếng kia.
- Phối hợp chân – mắt trong jegichagi: trẻ phải đoán điểm rơi, giữ thăng bằng trên một chân, đá đúng lực.
- Kiên nhẫn: số lần đá jegi tăng dần qua tập luyện, trẻ thấy rõ tiến bộ của chính mình mà không cần so với ai.
Làm và chơi an toàn
- Gấp ddakji từ giấy cũ: bìa lịch, giấy báo — vừa vui vừa tái sử dụng. Không dùng bìa có ghim kim loại.
- Khi quăng ddakji, các bạn khác đứng lùi lại, không cúi sát mặt vào chỗ quăng.
- Jegi tự làm bằng đồng xu: dùng đồng xu đã rửa sạch, bọc kỹ, không để cạnh sắc lộ ra. Trẻ dưới ba tuổi không chơi đồ có đồng xu vì nguy cơ hóc.
- Đá jegi trên sân phẳng, không gần cửa kính, xe cộ.
Góc nhìn hôm nay
Một buổi "chơi Tết Hàn" ở lớp học có thể gồm ba trạm: gấp ddakji, đập ddakji, và đá jegi đặt cạnh quả cầu lông gà Việt. Trẻ sẽ tự thấy jegi rơi khác cầu thế nào, và vì sao. Với người Việt ở Hàn hay có con học trường quốc tế, ddakji là một trong những trò dễ kết bạn nhất: chỉ cần vài tờ giấy.
Người lớn muốn tìm hiểu thêm có thể xem các tư liệu của Bảo tàng Dân tộc học Quốc gia Hàn Quốc ở Seoul, nơi dịp Tết thường có khu trải nghiệm trò dân gian.
Câu hỏi thường gặp
Ddakji là gì?
Ddakji là trò đập giấy gấp của trẻ em Hàn Quốc. Mỗi người gấp một miếng giấy dày hình vuông, rồi quăng miếng của mình vào miếng của đối phương đặt dưới đất để làm nó lật ngửa. Trò đòi hỏi kỹ thuật về góc quăng hơn là sức mạnh.
Cách gấp ddakji thế nào?
Ddakji vuông thường gấp từ hai tờ giấy dày, mỗi tờ gấp thành một dải dài, rồi đặt chéo nhau và gấp đan các góc vào giữa thành hình vuông chắc. Giấy càng dày, miếng càng phẳng thì càng khó bị lật. Có thể dùng bìa lịch, giấy báo cũ.
Jegichagi là gì?
Jegichagi là trò đá jegi liên tục bằng mặt trong bàn chân của trẻ Hàn. Jegi xưa làm từ đồng xu có lỗ bọc giấy, có tua dài để rơi chậm. Trò phổ biến vào mùa đông và dịp Tết Seollal.
Jegichagi có giống đá cầu Việt Nam không?
Rất giống về cách chơi: đá liên tục bằng bàn chân, không cho quả rơi xuống đất. Khác ở quả cầu, jegi xưa làm từ đồng xu bọc giấy có tua, còn cầu Việt dùng lông gà cắm trên đế. Jianzi của Trung Quốc cũng cùng họ.
Chơi ddakji có phải cờ bạc không?
Ddakji vốn là trò trẻ con, nhưng cách chơi xưa ai lật được thì lấy miếng của bạn. Với trẻ hôm nay, nên chơi lấy vui, cuối buổi ai về miếng nấy hoặc chỉ tính điểm. Không đặt cược tiền hay đồ, không phạt gây đau.
