Với trẻ Việt lớn lên ở nước ngoài, đồng dao và trò dân gian là một trong những cách giữ tiếng Việt vui nhất: câu hát ngắn có vần giúp trẻ luyện thanh điệu, cuộc chơi cho trẻ lý do để nói tiếng Việt với người khác chứ không chỉ với bố mẹ. Cách làm hiệu quả là gắn tiếng Việt vào những lúc chơi cố định trong tuần, chơi cùng các gia đình Việt khác, và không biến đồng dao thành bài học thuộc lòng.
Vì sao tiếng Việt dễ phai ở trẻ sống xa quê
Các nghiên cứu về "ngôn ngữ di sản" (heritage language) — tiếng của gia đình khác với tiếng của xã hội xung quanh — cho thấy một xu hướng khá chung ở nhiều cộng đồng di cư: thế hệ thứ hai hiểu tiếng của bố mẹ nhưng ngại nói, và đến thế hệ thứ ba thì nhiều gia đình đã chuyển hẳn sang tiếng nước sở tại. Trẻ Việt ở Mỹ, Úc, Đức, Pháp, Séc, Nhật, Hàn Quốc hay Đài Loan đều gặp áp lực tương tự.
Lý do dễ hiểu: ở trường, với bạn bè, trên phim ảnh, trẻ dùng tiếng nước ngoài cả ngày. Tiếng Việt chỉ còn lại trong bữa cơm, và thường là những câu ngắn: "ăn đi", "đi ngủ", "làm bài chưa". Ngôn ngữ ấy gắn với việc phải làm, ít gắn với niềm vui. Trẻ dần coi tiếng Việt là "tiếng của bố mẹ khi nhắc nhở".
Trò dân gian đảo ngược điều đó: tiếng Việt trở thành tiếng của lúc chơi, lúc cười, lúc chạy.
Đồng dao làm được gì cho tiếng Việt của trẻ
Luyện thanh điệu một cách tự nhiên
Tiếng Việt có sáu thanh, là phần trẻ lớn lên ở nước ngoài hay nói sai nhất. Đồng dao có nhịp đều, câu ngắn, lặp lại nhiều lần — trẻ nghe và bắt chước đúng thanh mà không cần ai giải thích "dấu hỏi, dấu ngã". Đọc theo nhịp vỗ tay, trẻ phải nói rõ từng âm tiết.
Gặp những từ không có trong sinh hoạt hằng ngày
Đồng dao mang theo từ ngữ của làng quê, cây cỏ, con vật, công việc xưa. Có những câu ngay cả người lớn không giải thích được nghĩa từng chữ, như "nu na nu nống" — nhưng đó chính là nét riêng của thể loại: âm thanh và nhịp điệu quan trọng ngang nghĩa. Trẻ học rằng tiếng Việt có thể vui, lạ, và chơi được với âm thanh.
Có lý do để nói với người khác
Một mình bố mẹ thì tiếng Việt là cuộc trò chuyện hai người. Trò dân gian cần nhiều người: anh chị em, con của các gia đình Việt khác, ông bà qua thăm. Trẻ nghe tiếng Việt từ người cùng lứa — điều bố mẹ không tự tạo ra được.
Những trò dễ bắt đầu
| Trò | Tiếng Việt trẻ dùng | Số người |
|---|---|---|
| Chi chi chành chành | Câu đồng dao, phản xạ nghe chữ cuối | 3 trở lên |
| Oẳn tù tì | Câu hô, từ chỉ búa – kéo – lá | 2 trở lên |
| Rồng rắn lên mây | Đối đáp giữa thầy thuốc và đầu rồng | 5 trở lên |
| Nu na nu nống | Câu hát dài, đếm chân | 3 trở lên |
| Bịt mắt bắt dê | Tiếng kêu, chỉ hướng "bên trái, bên phải" | 4 trở lên |
| Một hai ba đứng im | Đếm số, câu hô | 3 trở lên |
| Tập tầm vông | Đoán "có – không", câu hát | 2 trở lên |
Không cần học luật thật kỹ. Ở mỗi vùng trong nước, các trò này đã có nhiều dị bản; ở nước ngoài, gia đình hoàn toàn có thể tạo dị bản của riêng mình.
Cách đưa vào nếp sinh hoạt
- Gắn với khung giờ cố định: "tối thứ Sáu chơi tiếng Việt", hoặc mười lăm phút trước giờ ngủ đọc đồng dao. Sự lặp lại quan trọng hơn thời lượng.
- Chơi trong buổi gặp cộng đồng: nhiều thành phố có trường tiếng Việt cuối tuần, chùa, nhà thờ, hội người Việt tổ chức Tết, Trung thu. Đề nghị dành mười lăm phút cho trẻ chơi trò dân gian bằng tiếng Việt — trẻ học nhanh nhất khi chơi với bạn.
- Nhờ ông bà qua video: ông bà ở Việt Nam đọc đồng dao, trẻ đọc theo. Đó là phần ông bà làm tốt hơn bất cứ ai.
- Không sửa lỗi liên tục: trẻ nói sai thanh, cứ để cuộc chơi tiếp tục; bố mẹ nhắc lại câu đúng một cách tự nhiên. Sửa nhiều làm trẻ ngại mở miệng.
- Cho phép trộn tiếng lúc đầu: trẻ có thể nói "Con là cái tail của rồng". Đừng phạt. Dần dần thêm từ tiếng Việt vào.
Khi trẻ không chịu nói tiếng Việt
Gần như gia đình nào cũng trải qua giai đoạn trẻ từ chối tiếng Việt, thường khi bắt đầu đi học và muốn giống bạn bè. Ép buộc thường phản tác dụng. Một số gia đình thấy hiệu quả khi:
- Giữ tiếng Việt cho những hoạt động trẻ thích nhất (chơi, nấu ăn, kể chuyện) thay vì cho việc nhắc nhở.
- Cho trẻ thấy tiếng Việt có "giá trị" với bạn: dạy bạn nước ngoài một trò Việt kèm câu hô tiếng Việt. Trẻ thấy mình là người duy nhất biết luật — một niềm tự hào.
- Về Việt Nam khi có điều kiện, để trẻ chơi với anh chị em họ. Vài tuần sống trong tiếng Việt có thể thay đổi thái độ của trẻ.
Trò Việt giữa trò của bạn bè nước ngoài
Nhiều trò Việt có "anh em" ở khắp nơi. Trẻ ở Nhật biết Daruma-san ga koronda — rất giống "một hai ba đứng im". Trẻ ở Anh, Mỹ biết hopscotch — gần với nhảy lò cò. Trẻ ở Hàn biết gonggi — họ hàng với đánh chuyền. Đây là dịp hay để trẻ so sánh: "Ở trường con chơi thế này, ở quê mẹ chơi thế kia". Trẻ hiểu văn hoá của mình không lạ lùng, chỉ là một phiên bản khác của điều trẻ em khắp nơi vẫn làm.
Một gợi ý: khi lớp của con có ngày giới thiệu văn hoá, cùng con chuẩn bị một trò Việt dạy cả lớp. Trẻ được đóng vai người dạy, và tiếng Việt của trẻ có khán giả.
Góc nhìn hôm nay: giữ tiếng không phải giữ nguyên
Tiếng Việt của trẻ lớn lên ở nước ngoài sẽ khác tiếng Việt của trẻ trong nước: có thể lơ lớ, ít từ hơn, trộn từ ngoại. Điều đó bình thường. Mục tiêu thực tế là trẻ còn nghe, còn nói được với ông bà, còn thấy tiếng Việt là của mình. Đồng dao và trò dân gian không giải quyết mọi chuyện, nhưng chúng làm cho tiếng Việt gắn với niềm vui — và người ta thường giữ những gì mình yêu.
Bố mẹ có thể bắt đầu một cuốn sổ đồng dao của nhà mình: ghi những câu ông bà hát, những câu con thích, và cả những câu cả nhà tự bịa thêm khi chơi. Nhiều năm sau, đó là kho tiếng Việt riêng của gia đình nơi xứ người.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao giữ tiếng Việt cho con ở nước ngoài?
Hãy gắn tiếng Việt với những hoạt động con thích như chơi, kể chuyện, nấu ăn, có khung giờ cố định trong tuần và cho con chơi với các gia đình Việt khác. Đồng dao và trò dân gian giúp tiếng Việt trở thành ngôn ngữ của niềm vui chứ không chỉ của lời nhắc nhở.
Đồng dao giúp trẻ học tiếng Việt thế nào?
Đồng dao có nhịp đều, câu ngắn, lặp lại nên trẻ bắt chước thanh điệu tự nhiên mà không cần học quy tắc dấu. Trẻ còn gặp những từ ngữ ít dùng hằng ngày và có lý do để nói tiếng Việt cùng người khác khi chơi.
Con không chịu nói tiếng Việt thì phải làm sao?
Không nên ép buộc vì dễ làm trẻ chống đối thêm. Hãy giữ tiếng Việt cho lúc vui, không sửa lỗi liên tục, cho phép trộn tiếng lúc đầu và tạo dịp để con chơi với trẻ nói tiếng Việt khác.
Trò dân gian Việt nào giống trò của trẻ nước ngoài?
"Một hai ba đứng im" gần với Daruma-san ga koronda của Nhật, nhảy lò cò gần với hopscotch, đánh chuyền có họ hàng với gonggi của Hàn và knucklebones phương Tây. So sánh như vậy giúp trẻ thấy trò Việt là một phần của văn hoá trẻ em thế giới.
