Học lại trò dân gian khi bố mẹ quên luật: hỏi ông bà, sách và hàng xóm

Bố mẹ quên luật trò dân gian là chuyện rất thường: hai mươi, ba mươi năm không chơi, trí nhớ chỉ còn giai điệu câu đồng dao và cảm giác chạy, còn ai đứng đâu, bị bắt thì sao đã nhoè hết. Cách học lại nhanh nhất là hỏi người từng chơi (ông bà, cô chú, hàng xóm lớn tuổi), đối chiếu với sách phong tục và sách sưu tầm đồng dao, rồi chơi thử với con và sửa dần. Không có "luật chuẩn" để tìm về — chỉ có một dị bản đủ rõ để cả nhà cùng hiểu.

Vì sao người lớn nhớ câu hát mà quên luật

Hồi bé, ít ai học luật bằng lời. Đứa nhỏ đứng ngoài xem anh chị chơi vài buổi, được cho vào làm "con chuột", "con dê", bị bắt mấy lần rồi tự hiểu. Luật nằm trong cơ thể nhiều hơn trong đầu: biết lúc nào phải buông tay, lúc nào được chạy, chạy tới đâu là "nhà". Khi không còn chơi, cái biết bằng cơ thể ấy phai rất nhanh.

Câu đồng dao thì khác. Nó có vần, có nhịp, lặp đi lặp lại nên bám rất lâu. Nhiều người ngoài bốn mươi vẫn đọc trơn "Rồng rắn lên mây, có cây lúc lắc…" nhưng không chắc ai làm thầy thuốc, đuôi bị bắt thì đổi vai thế nào. Đây không phải trí nhớ kém. Đó là cách truyền miệng vận hành: phần lời được đóng khuôn, phần luật được mặc cả lại mỗi lần chơi.

Một điều nữa khiến người lớn bối rối: luật hồi xưa của mình có thể khác hẳn luật của người bạn đời. Người lớn lên ở Nam Định, người ở Huế, người ở Cần Thơ — cùng một tên trò mà cách chia phe, cách phạt, câu hô có khi khác nhau. Cãi nhau xem "ai nhớ đúng" thường vô ích. Cả hai đều đúng ở xóm của mình.

Hỏi ông bà và người lớn tuổi: hỏi thế nào để ra luật

Ông bà là nguồn sống động nhất, nhưng hỏi "Hồi xưa mẹ chơi trò gì?" thường chỉ nhận về một danh sách tên trò và vài câu "vui lắm". Muốn ra được luật, phải hỏi cụ thể như phóng viên:

• Hỏi theo một lần chơi cụ thể: "Mẹ nhớ một buổi chơi rồng rắn nào không? Ở đâu, mấy đứa, ai làm đầu?" Ký ức gắn với chỗ và người thì luật tự trồi lên theo.
• Hỏi về lúc bắt đầu: chọn người làm "cái" bằng cách nào — oẳn tù tì, đếm đồng dao, hay đứa lớn nhất chỉ định.
• Hỏi về lúc bị bắt: bị chạm vào là thua hay phải bị giữ lại? Thua thì làm "cái" hay ra ngoài?
• Hỏi về lúc cãi nhau: tranh cãi thường xoay quanh điểm luật mập mờ nhất, nên câu "hồi đó hay cãi nhau chuyện gì?" giúp lộ ra chỗ luật quan trọng.
• Nhờ làm mẫu: bà đứng dậy chỉ tay "đứng thế này, nắm áo thế này" thường rõ hơn mười phút kể.

Nên ghi lại ngay, kể cả câu đồng dao có chữ lạ hay chữ "sai". Đừng sửa lời cho "đúng sách". Một chữ địa phương trong câu hát của bà có khi là thứ quý nhất trong cả buổi hỏi chuyện.

Khi ông bà cũng không nhớ

Có cụ không chơi nhiều hồi nhỏ vì phải trông em, chăn trâu, làm việc nhà. Có cụ lớn lên ở nơi khác hẳn. Khi đó, hỏi tiếp hàng xóm lớn tuổi, các cụ ở hội người cao tuổi của phường, xã, hoặc người trông trẻ lâu năm. Ở nhiều khu dân cư, sinh hoạt hè hay Trung thu là dịp các cụ được mời ra hướng dẫn — đi theo xem một buổi học được nhiều hơn đọc cả chương sách.

Sách nào giúp được, sách nào không

Sách giúp ở chỗ cho biết trò từng có ở đâu, gọi tên gì, gắn với dịp nào; ít khi giúp ở chỗ dạy luật từng bước. Mấy loại nguồn đáng tìm:

Một lưu ý: nhiều trang mạng chép luật lại của nhau, có khi pha trộn hai trò khác nhau hoặc tự thêm chi tiết. Gặp luật quá gọn gàng, quá "chuẩn hoá", hãy đối chiếu với lời kể của người thật. Trò trẻ em vốn lộn xộn, có nhiều chỗ "tuỳ".

Hỏi hàng xóm và các nhóm phụ huynh

Hàng xóm là thư viện bị bỏ quên. Trong một dãy nhà chung cư thường có người từ năm, bảy tỉnh khác nhau. Một buổi chiều cuối tuần, vài gia đình mang con xuống sân, mỗi bố mẹ "nộp" một trò mình nhớ — vừa học được nhiều dị bản, vừa cho trẻ có bạn chơi. Lúc này sẽ thấy rõ: cùng là "mèo đuổi chuột" mà nhà này đọc câu hát này, nhà kia đọc câu khác.

Các nhóm phụ huynh trên mạng cũng hữu ích nếu biết hỏi đúng. Thay vì "Ai biết luật trò X không?", hãy hỏi "Ở quê các anh chị, trò X chơi thế nào?" Câu hỏi thứ hai mời người ta kể dị bản thay vì tranh luận ai đúng.

Chơi thử, rồi sửa: luật là thứ cả nhà cùng làm

Đã gom đủ mảnh, đừng chờ nhớ trọn vẹn mới chơi. Cách làm hiệu quả:

1. Tóm luật trong ba câu trước khi chơi: ai làm gì, thắng thua ra sao, chơi ở đâu. Nếu không tóm được trong ba câu, luật đang quá phức tạp với trẻ nhỏ.
2. Chơi thử một ván ngắn, chấp nhận lộn xộn. Trẻ thường chỉ ra ngay chỗ luật vô lý: "Sao con bị bắt mà vẫn phải chạy?"
3. Dừng lại sửa luật cùng con: "Mình chơi thế này nhé?" Đây chính là điều trẻ con ngày xưa làm ngoài ngõ — mặc cả luật trước khi chơi.
4. Ghi lại bản luật của nhà mình lên một tờ giấy dán tủ lạnh, kèm câu đồng dao. Lần sau khỏi tranh luận lại từ đầu.

Nhà nghiên cứu Jean Piaget, trong cuốn Phán đoán đạo đức ở trẻ em (1932), quan sát trẻ Thuỵ Sĩ chơi bi và nhận thấy: trẻ lớn hơn dần hiểu luật là thứ người chơi thoả thuận với nhau và có thể sửa nếu mọi người đồng ý. Khi bố mẹ cùng con "dựng lại" luật một trò đã quên, chính là đang cho con trải nghiệm điều ấy — luật không rơi từ trên xuống, luật do người chơi làm ra.

Những chỗ hay nhầm khi học lại

• Tưởng có năm ra đời: hầu hết trò trẻ em không có năm khởi đầu. Câu "trò này có từ thời Lý" thường không có căn cứ. Kể cho con thì nói "ông bà, cụ kỵ mình đã chơi", thế là đủ và đúng.
• Nhầm trò này sang trò khác: rồng rắn lên mây và "diều hâu bắt gà con" giống nhau về đội hình, nhưng câu hát, vai và cách kết thúc khác. Bịt mắt bắt dê và "mèo đuổi chuột" cũng hay bị trộn.
• Giữ nguyên hình phạt cũ: búng tai, cốc đầu, quỳ gối từng là "phạt thua" ở nhiều xóm. Học lại thì giữ luật, bỏ phạt đau. Thay bằng phạt vui: hát một câu, nhảy lò cò một vòng, làm "cái" ván sau.
• Quên chuyện đặt cược: bắn bi, đánh đáo xưa có nơi chơi ăn bi, ăn tiền. Trong nhà, bi chỉ là vật chơi; ván xong, bi về chủ cũ.

Góc nhìn hôm nay: học lại cũng là một cuộc chơi

Cái hay của việc bố mẹ quên luật là con được thấy người lớn không biết hết. Hai bố con cùng gọi điện cho bà nội hỏi luật, cùng tra sách ở thư viện, cùng thử rồi cãi nhau xem luật nào vui hơn — đó là một buổi chiều đáng nhớ hơn một ván chơi trơn tru.

Muốn đi xa hơn, có thể làm một cuốn sổ trò của gia đình: mỗi trang một trò, ghi người dạy (bà ngoại, chú hàng xóm), quê của dị bản đó, câu đồng dao, và vài dòng con tự viết sau khi chơi. Vài năm sau, cuốn sổ là kỷ vật. Vài chục năm sau, nó có thể là tư liệu cho ai đó nghiên cứu trò trẻ em vùng mình — giống cách các nhà sưu tầm như vợ chồng Iona và Peter Opie ở Anh đã gom trò từ chính lời kể của trẻ.