Shagai: xương mắt cá chân cừu và những cuộc chơi của trẻ em Mông Cổ

Shagai là xương mắt cá chân cừu (đôi khi của dê) mà trẻ em và người lớn Mông Cổ dùng để chơi, bói và thi tài. Mỗi chiếc shagai có bốn mặt mang tên bốn con vật của đời du mục — ngựa, lạc đà, cừu, dê — tuỳ mặt nào ngửa lên khi gieo. Từ vài chục chiếc xương nhỏ, người Mông Cổ có hàng chục lối chơi: đua ngựa xương, búng xương, tung bắt. Năm 2014, môn "bắn xương mắt cá" của người Mông Cổ được UNESCO ghi vào danh sách di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại.

Bốn mặt, bốn con vật

Xương mắt cá chân cừu có hình khối không đều, khi gieo xuống sẽ dừng ở một trong bốn mặt. Người Mông Cổ đặt tên cho bốn mặt theo bốn con vật nuôi chủ chốt của thảo nguyên:

Cách gọi và cách nhận biết từng mặt có thể khác đôi chút giữa các vùng và các gia đình.

Năm loài vật nuôi của người Mông Cổ thường được kể là ngựa, lạc đà, bò (bò Tây Tạng), cừu và dê. Bốn trong năm loài ấy có mặt trên chiếc shagai. Một đứa trẻ chơi shagai vì vậy cũng đang học tên những con vật nuôi sống cả gia đình mình.

Những lối chơi với shagai

Đua ngựa xương

Người chơi xếp một hàng dài shagai làm "đường đua", mỗi người có một chiếc shagai làm "ngựa" đặt ở vạch xuất phát. Lần lượt, một người gieo bốn chiếc shagai; mỗi chiếc ngửa mặt ngựa thì "ngựa" của người đó được tiến một bước dọc đường đua. Ai về đích trước thắng. Đây là lối chơi rất hợp cho cả nhà, cả trẻ nhỏ lẫn ông bà, vì gần như chỉ dựa vào may rủi — giống tinh thần cuộc đua ngựa trong lễ hội Naadam, chỉ thu nhỏ trên chiếc chiếu.

Búng xương

Người chơi rải một vốc shagai trên mặt phẳng. Lần lượt, mỗi người dùng ngón tay búng một chiếc shagai cho va vào chiếc khác cùng mặt (ngựa vào ngựa, dê vào dê) mà không chạm vào chiếc nào khác. Búng trúng thì được lấy chiếc bị trúng và búng tiếp. Lối này đòi hỏi mắt tinh và ngón tay khéo, giống tinh thần bắn bi.

Tung bắt

Giống knucklebones của Hy Lạp cổ hay đánh chuyền của trẻ Việt: tung một chiếc shagai lên, trong lúc nó còn trên không thì nhặt những chiếc khác dưới đất, rồi bắt lại.

Bói đầu năm

Dịp Tết Tsagaan Sar (Tết Trắng, Tết âm lịch của người Mông Cổ), nhiều gia đình gieo shagai để đoán vận may năm mới, đọc kết quả theo tổ hợp các mặt ngửa lên. Với trẻ em, đây chủ yếu là dịp quây quần, cười đùa, không phải chuyện tin tưởng nghiêm trọng.

Bắn xương mắt cá: di sản UNESCO năm 2014

Môn shagain kharvaa — "bắn xương mắt cá" — là môn thi của người lớn, chủ yếu là nam giới, tổ chức thành đội. Người bắn đặt một mẩu "đạn" nhỏ, dẹt, thường làm bằng sừng hay xương được mài nhẵn, lên một tấm ván gỗ đặt dọc, rồi dùng ngón tay búng thật mạnh cho mẩu đạn trượt dọc ván, bay tới trúng những chiếc shagai xếp làm đích ở đầu kia. Đội bắn trúng nhiều thắng.

Đi kèm cuộc thi là những bài hát, lời cổ vũ, những nghi thức riêng của đội và của người làm trọng tài. Chính vì cả hệ thống tri thức, kỹ năng làm dụng cụ, luật và lời ca ấy mà UNESCO ghi danh môn này năm 2014. Trẻ em Mông Cổ thường lớn lên khi xem cha, anh tập bắn ở các câu lạc bộ, và nhiều em bắt đầu bằng những lối búng shagai đơn giản trong nhà.

Shagai và họ hàng xương mắt cá khắp thế giới

Shagai không đơn độc. Xương mắt cá chân của cừu, dê là một trong những đồ chơi cổ nhất loài người từng dùng:

• Người Hy Lạp cổ chơi astragaloi, người La Mã chơi tali — vừa tung bắt, vừa gieo như xúc xắc.
• Xương mắt cá được tìm thấy trong nhiều di chỉ khảo cổ khắp vùng Trung Á, Trung Đông, châu Âu, có khi chôn theo trẻ em.
• Ở Trung Á, người Kazakh, Kyrgyz cũng có trò xương mắt cá với tên gọi riêng.
• Trong bức tranh trẻ em chơi đùa của Bruegel năm 1560, có cảnh các thiếu nữ chơi xương mắt cá.

Điều làm shagai đặc biệt là nó vẫn còn sống trọn vẹn trong đời sống hôm nay, gắn với nghề chăn nuôi thật: mỗi gia đình du mục có sẵn xương từ những con cừu đã làm thịt, và bộ shagai được giữ, truyền từ đời này sang đời khác.

Trẻ học được gì

Shagai cho trẻ một kho kỹ năng: nhận biết hình dạng (phân biệt bốn mặt bằng mắt và tay), đếm (bao nhiêu mặt ngựa), khéo léo ngón tay (búng chính xác), và chấp nhận may rủi (đua ngựa xương). Nó cũng là một bài học văn hoá: trẻ học tên các con vật, học quý những thứ có sẵn từ đời sống chăn nuôi, không bỏ phí phần nào của con vật.

Ông bà Mông Cổ thường là người dạy cháu chơi shagai trong những ngày đông dài trong lều ger. Đó là một hình ảnh đẹp về việc trò dân gian nối các thế hệ — điều mà người Việt cũng có với ô ăn quan, đánh chuyền.

Chơi an toàn và vệ sinh

• Xương thật cần được làm sạch kỹ: luộc, cạo sạch thịt gân, phơi khô. Nhiều gia đình nhuộm màu cho đẹp và dễ chia đội.
• Trẻ dưới ba tuổi không chơi shagai vì kích thước nhỏ, có nguy cơ hóc.
• Có thể dùng shagai bằng gỗ, nhựa hay đất nặn tự làm thay cho xương thật khi chơi ở lớp học.
• Lối búng mạnh kiểu bắn xương có thể làm mẩu xương bay nhanh: không búng về phía mặt người khác.
• Bói đầu năm nên giữ ở mức vui đùa, không gắn với tiền cược.

Góc nhìn hôm nay

Ở Việt Nam, không dễ có xương mắt cá cừu, nhưng có thể nặn bốn khối đất sét có bốn mặt khác nhau, sơn bốn màu cho bốn con vật, rồi chơi đua ngựa xương. Kể cho trẻ rằng ở thảo nguyên xa xôi, trẻ em chơi bằng xương cừu nhà mình, và ông bà các em dạy lại từ thuở nhỏ. Trẻ sẽ thấy đồ chơi không cần phải mua ở cửa hàng.

Người muốn tìm hiểu thêm có thể đọc phần mô tả môn bắn xương mắt cá Mông Cổ trên danh sách di sản của UNESCO, hoặc tìm hiểu lễ hội Naadam — nơi đua ngựa, vật và bắn cung là ba môn chính, và shagai là thú chơi đi kèm.