Patintero, tumbang preso và piko là ba trò đường phố nổi tiếng nhất của trẻ Philippines, thuộc kho "larong Pinoy" (trò của người Philippines). Patintero là trò chạy vượt qua những đường kẻ có người canh; tumbang preso là trò ném dép cho đổ một chiếc lon có người giữ; piko là lối nhảy ô của trẻ Philippines. Cả ba chỉ cần một khoảng sân, mấy vạch phấn, một cái lon và đôi dép — và cả ba đều có anh em rất gần ở Việt Nam và Đông Nam Á.
Larong Pinoy: trò của phố phường
Ở Philippines, cụm từ larong Pinoy hay larong kalye (trò đường phố) gợi lên hình ảnh trẻ con túm tụm trong những con hẻm, khoảng đất trống, sân barangay (đơn vị cộng đồng nhỏ nhất) lúc chiều mát. Kho trò ấy rộng: sipa (đá cầu), luksong tinik (nhảy qua "gai" làm bằng tay chân), agawan base (cướp căn cứ), sungka (một lối chơi hạt trên bàn gỗ). Bài này chọn ba trò tiêu biểu nhất để đặt cạnh trò Việt.
Patintero: vượt qua những người canh vạch
Người chơi kẻ một hình chữ nhật lớn trên đất, chia thành nhiều ô bằng các đường ngang và một đường dọc giữa. Một đội đứng canh trên các đường kẻ — mỗi người chỉ được di chuyển dọc theo đường của mình, chân luôn chạm vạch. Đội kia phải chạy từ đầu này qua hết các ô tới đầu kia rồi chạy về, không để người canh chạm vào. Một người chạy về được tới đích là cả đội ghi điểm; bị chạm thì hai đội đổi vai.
Tên patintero được giải thích là liên quan tới chữ Tây Ban Nha tinta (mực), có lẽ vì các đường kẻ xưa được vẽ bằng nước, bằng mực hay bằng vôi; đây là cách giải thích phổ biến, không chắc chắn. Ở nhiều nơi, trẻ kẻ vạch bằng nước vào buổi tối cho dễ nhìn dưới ánh đèn đường, nên patintero gắn với hình ảnh những đêm trăng, đêm đèn ở hẻm phố.
Ở Việt Nam, lối chơi "vượt rào" hay các trò vượt qua người canh vạch có ở một số trường học, tên gọi không thống nhất. Gần nhất về cấu trúc là trò gobak sodor của Indonesia và các trò "qua sông" ở nhiều nước.
Tumbang preso: ném dép cho đổ lon
Một chiếc lon rỗng được dựng đứng trong một vòng tròn. Một bạn làm taya (người canh) đứng giữ lon. Những bạn khác đứng sau một vạch ném, lần lượt ném dép (tsinelas) cho đổ lon. Khi lon đổ, mọi người chạy đi nhặt dép của mình; taya phải dựng lon lên lại trước rồi mới được chạm người. Ai bị chạm khi đang cầm dép mà chưa về vạch thì thành taya.
Tên tumbang preso ghép từ tumba (đổ, ngã) và preso (tù nhân, từ tiếng Tây Ban Nha) — "làm đổ người tù", với chiếc lon chính là "tù nhân" đang bị canh. Nhiều tên gọi trò Philippines mang dấu vết tiếng Tây Ban Nha, cho thấy lịch sử hơn ba thế kỷ thuộc địa trộn vào văn hoá trẻ em.
Trẻ Việt có trò tạt lon, rất gần tumbang preso: ném dép hay ném bóng cho đổ lon, rồi chạy trước khi người canh dựng lon. Luật tạt lon chi tiết thuộc phần sách luật chơi; ở đây chỉ cần thấy hai trò như hai anh em sinh đôi ở hai bên biển Đông.
Piko: nhảy ô kiểu Philippines
Piko là lối nhảy ô của trẻ Philippines, cùng họ với nhảy lò cò Việt và hopscotch phương Tây. Trẻ kẻ các ô bằng phấn hoặc gạch non trên vỉa hè, ném một vật dẹt — mảnh sành, vỏ chai, viên đá dẹt gọi là pamato — vào ô, rồi nhảy một chân qua. Hình ô của piko có nhiều kiểu; một số kiểu có ô đầu hoặc ô cuối hình bán nguyệt gọi là "đầu", giống ô "thiên đường" trong hopscotch châu Âu.
Chữ pamato — vật ném riêng của từng người, thường được giữ kỹ, chọn kỹ — là một nét duyên. Trẻ Philippines hay có "pamato may mắn" của mình, giống như trẻ Việt có "cái" ném lò cò quen tay.
Bảng so sánh với trò Việt
| Trò Philippines | Ý chính | Gần với trò Việt | Khác biệt |
|---|---|---|---|
| Patintero | Chạy vượt các đường kẻ có người canh | Các trò vượt rào, qua sông ở sân trường | Người canh phải luôn giữ chân trên vạch |
| Tumbang preso | Ném dép cho đổ lon, chạy nhặt dép | Tạt lon | Taya phải dựng lại lon trước khi bắt |
| Piko | Nhảy ô một chân, ném vật vào ô | Nhảy lò cò | Hình ô và tên vật ném (pamato) riêng |
| Sipa | Đá quả cầu bằng chân | Đá cầu | Sipa xưa dùng cục chì bọc tua hoặc quả cầu mây |
Trẻ học gì từ trò đường phố
Patintero là bài học chiến thuật đồng đội thật sự: đội chạy phải tạo "mồi" để kéo người canh sang một phía, rồi cho bạn khác lao qua chỗ trống. Đội canh phải phối hợp, ai giữ đường nào, khi nào dồn về một phía. Mọi thứ diễn ra rất nhanh, không có ai chỉ đạo — trẻ học đọc ý định của nhau bằng ánh mắt và cử chỉ.
Tumbang preso rèn tay ném chính xác, phản xạ chạy, và một sự can đảm nho nhỏ: chiếc dép của mình nằm sát chỗ taya, chạy vào lấy là mạo hiểm. Piko thì giống mọi lối nhảy ô: thăng bằng, đếm số, kiên nhẫn chờ lượt.
Ở Philippines, nhiều trường học và tổ chức cộng đồng đã tổ chức những ngày hội larong Pinoy để giữ lại các trò này trước sức hút của điện thoại và máy tính — một mối lo giống hệt ở Việt Nam.
Chơi an toàn
- Patintero chạy rất nhanh, đổi hướng gấp: sân phải phẳng, không sát lòng đường. Chơi tối thì cần đủ đèn.
- Tumbang preso: ném dép về phía lon, không ném vào người. Người canh đứng lùi khi có người ném. Dùng lon nhựa hoặc lon nhôm đã bóp miệng, không dùng lon có mép sắc hay chai thuỷ tinh.
- Chạm nhẹ, không xô, không ngáng chân. Khi tranh dép, tránh va đầu.
- Piko: dùng vật ném không sắc cạnh với trẻ nhỏ.
Góc nhìn hôm nay
Ba trò Philippines này là cách hay để trẻ Việt thấy hàng xóm Đông Nam Á gần mình thế nào: tumbang preso gần như là tạt lon, piko gần như là nhảy lò cò. Có thể cho trẻ chơi tạt lon theo luật Việt rồi chơi một lượt theo luật tumbang preso, rồi hỏi trẻ thích luật nào hơn và vì sao. Patintero thì đặc biệt hợp với một lớp học đông, chỉ cần phấn hoặc băng dính dán sàn.
Câu hỏi thường gặp
Patintero là gì?
Patintero là trò đường phố của trẻ Philippines. Một đội đứng canh trên các đường kẻ trong một hình chữ nhật, chỉ được di chuyển dọc vạch của mình. Đội kia phải chạy qua hết các ô và quay về mà không bị chạm.
Tumbang preso là gì?
Tumbang preso là trò ném dép cho đổ một chiếc lon có người canh. Khi lon đổ, mọi người chạy nhặt dép, người canh phải dựng lại lon rồi mới được bắt. Trò rất giống tạt lon của trẻ Việt.
Piko có giống nhảy lò cò không?
Có, piko là lối nhảy ô của trẻ Philippines, cùng họ với nhảy lò cò Việt và hopscotch. Trẻ ném vật dẹt gọi là pamato vào ô rồi nhảy một chân qua. Hình ô và cách gọi có nét riêng.
Larong Pinoy nghĩa là gì?
Larong Pinoy nghĩa là trò của người Philippines, chỉ kho trò dân gian truyền thống của trẻ em nước này. Gồm patintero, tumbang preso, piko, sipa, luksong tinik và nhiều trò khác. Nhiều trường học Philippines tổ chức ngày hội để giữ các trò này.
Vì sao tên trò Philippines có tiếng Tây Ban Nha?
Philippines từng là thuộc địa của Tây Ban Nha hơn ba thế kỷ, nên nhiều từ Tây Ban Nha đi vào tiếng Tagalog. Tumbang preso có chữ preso nghĩa là tù nhân, patintero được giải thích liên quan tới chữ tinta nghĩa là mực. Văn hoá trẻ em vì vậy mang dấu vết lịch sử.
