"Mỗi tuần một trò" là cách đơn giản để cả nhà chơi đều mà không phải nghĩ mỗi tối chơi gì: chọn trước một danh sách mười hai tuần, mỗi tuần một cặp — một trò Việt và một trò "anh em" của nó ở nước khác — rồi chơi vài lần trong tuần. Sau ba tháng, trẻ biết thêm hai chục trò, và hiểu rằng trẻ em khắp thế giới chơi những điều rất giống nhau.
Vì sao nên có lịch
Hầu hết gia đình không thiếu thiện chí chơi với con, mà thiếu một kế hoạch nhỏ. Tối về mệt, câu "chơi gì bây giờ?" dễ kết thúc bằng tivi. Một tấm lịch dán tủ lạnh giải quyết việc đó: ai cũng biết tuần này chơi gì, đồ cần chuẩn bị đã sẵn, và trẻ có cái để mong.
Lịch cũng giúp tránh cảnh chỉ chơi đi chơi lại một trò quen. Trẻ được thử trò cần chạy, trò cần khéo tay, trò cần hát, trò cần đoán — mỗi kiểu rèn một điều khác.
Nguyên tắc ghép cặp
Mỗi tuần ghép một trò Việt với một trò nước ngoài cùng "họ" — cùng kiểu đội hình, cùng cách đuổi bắt, hay cùng đồ dùng. Cách ghép này có mấy cái lợi:
- Trẻ học trò thứ hai nhanh vì đã quen trò thứ nhất.
- Trẻ tự so sánh: "Giống nhau ở chỗ nào? Khác ở chỗ nào?" — một bài tập quan sát tự nhiên.
- Bố mẹ có dịp kể về một đất nước khác qua chính cuộc chơi.
Luật ở dưới chỉ tóm vài câu. Mỗi trò đều có nhiều dị bản; cả nhà cứ chọn cách chơi mình thấy hợp.
Lịch mười hai tuần gợi ý
| Tuần | Trò Việt | Trò anh em | Điểm chung | Cần chuẩn bị |
|---|---|---|---|---|
| 1 | Một hai ba đứng im | Daruma-san ga koronda (Nhật) | Người đếm quay lưng, mọi người tiến lên, bị nhìn thì đứng im | Khoảng trống 5–6 m |
| 2 | Oẳn tù tì | Jan-ken (Nhật), gawi-bawi-bo (Hàn) | Búa – kéo – lá (hoặc giấy) phân thắng thua | Không cần |
| 3 | Chi chi chành chành | Kagome Kagome (Nhật) | Câu hát dứt thì có người bị "bắt" hoặc phải đoán | Không cần |
| 4 | Mèo đuổi chuột | Duck, duck, goose (Mỹ) | Vòng tròn người, một người chạy đuổi quanh vòng | Sân hoặc phòng rộng |
| 5 | Đánh chuyền | Gonggi (Hàn) | Tung một vật, nhặt vật khác bằng một tay theo các bậc | Que hoặc sỏi nhỏ, một quả bóng nhỏ |
| 6 | Nhảy lò cò | Hopscotch (Anh, Mỹ) | Ô kẻ trên đất, nhảy một chân, ném vật làm dấu | Phấn, một viên đá dẹt |
| 7 | Bịt mắt bắt dê | Blind man's buff (Anh) | Người bịt mắt tìm bắt người khác theo tiếng động | Khăn mềm, không gian dọn sạch |
| 8 | Rồng rắn lên mây | Diều hâu bắt gà con (Trung Quốc và nhiều nơi khác) | Đoàn người nối đuôi, đầu che chắn cho đuôi | Sân rộng, ít nhất 5 người |
| 9 | Nhảy dây chun | Chinese jump rope (châu Âu, Mỹ) | Sợi chun dài căng giữa hai người, nhảy theo bước ở nhiều độ cao | Dây chun dài 3–4 m |
| 10 | Nu na nu nống | Eeny, meeny, miny, moe (Anh, Mỹ) | Câu đếm để chọn người | Không cần |
| 11 | Kéo co nhỏ trong nhà | Kéo co các nước | Hai phe kéo dây qua vạch | Khăn dài hoặc dây mềm, sàn không trơn |
| 12 | Tập tầm vông | Ampe (Ghana) | Đoán đúng – sai của người kia | Một vật nhỏ để giấu |
Tóm luật vài trò nước ngoài
Daruma-san ga koronda
Người làm "quỷ" đứng quay mặt vào tường, đọc câu "Daruma-san ga koronda" (nghĩa là "ông Daruma ngã rồi") rồi quay lại. Trong lúc đọc, mọi người tiến lên; lúc quay lại, ai còn động đậy bị gọi tên và phải đứng cạnh quỷ. Người tiến được đến nơi chạm vào quỷ để giải cứu bạn và cả nhóm chạy về.
Kagome Kagome
Một trẻ ngồi giữa, che mắt. Các bạn nắm tay đi vòng quanh, hát bài Kagome Kagome. Hát xong, vòng dừng lại; trẻ ngồi giữa phải đoán ai đang đứng ngay sau lưng mình. Đoán đúng thì đổi chỗ.
Duck, duck, goose
Cả nhóm ngồi thành vòng tròn. Một người đi vòng ngoài, chạm nhẹ đầu từng bạn và nói "duck" (vịt). Đến lúc nói "goose" (ngỗng), người bị chạm phải đứng dậy đuổi theo. Người đi vòng phải chạy về ngồi vào chỗ trống trước khi bị bắt. Khá giống mèo đuổi chuột, nhưng đổi thành chạy quanh vòng.
Gonggi
Trẻ Hàn Quốc dùng năm viên nhỏ (ngày nay thường là viên nhựa). Tung một viên lên, nhặt viên dưới đất, bắt viên đang rơi — lần lượt nhặt một, hai, ba, bốn viên mỗi lượt. Ở bậc cao có những động tác khó hơn. Đánh chuyền của Việt Nam, knucklebones của phương Tây cùng chung tinh thần này.
Ampe
Ampe là trò của bé gái Ghana. Hai người cùng nhảy lên, vỗ tay, và khi chạm đất thì đưa một chân ra trước. Tuỳ hai chân đưa ra trùng bên hay khác bên mà người dẫn hay người đối diện ghi điểm. Trò cần nhịp nhanh, phản xạ và chút đoán ý người kia — giống cái hồi hộp của tập tầm vông.
Cách chơi một tuần
- Đầu tuần (khoảng 10 phút): bố hoặc mẹ kể ngắn về trò, xem tranh ảnh đất nước có trò ấy trên bản đồ, chơi thử trò Việt.
- Giữa tuần: chơi trò nước ngoài. Hỏi con: "Giống trò Việt chỗ nào?"
- Cuối tuần: chơi cả hai, mời thêm ông bà, hàng xóm, anh chị em họ. Có thể để con làm người dạy.
- Ghi lại: dán một ngôi sao hoặc vẽ một hình nhỏ lên lịch. Con viết hoặc vẽ trò mình thích nhất tuần đó.
Điều chỉnh theo nhà mình
- Nhà ít người: chọn trò hai, ba người chơi được (đánh chuyền, oẳn tù tì, tập tầm vông, lò cò, đứng im). Những trò cần đông thì để dành cho cuối tuần có khách.
- Nhà chật: thay trò chạy bằng trò đứng tại chỗ; chơi trò cần chạy ở sân chung hoặc công viên.
- Trẻ chênh tuổi: chia vai — trẻ lớn làm người đếm, người cầm dây; trẻ nhỏ làm người chạy. Chấp công khai khi cần.
- Bố mẹ bận: không cần chơi mỗi ngày. Hai, ba lần một tuần, mỗi lần mười lăm phút đã là một nếp tốt.
- Trẻ chán một trò: bỏ qua, chuyển tuần. Lịch là để giúp, không phải để ép.
Một chút an toàn
Với trò bịt mắt, dọn đồ sắc, đồ dễ vỡ, góc bàn trước khi chơi; khăn bịt mắt mềm, không buộc chặt. Với kéo co trong nhà, dùng khăn hoặc dây mềm, không quấn quanh tay, sàn không trơn. Với trò chạy đuổi, thống nhất "không kéo áo, không xô người". Chơi ngoài trời thì chọn giờ mát, mang nước.
Góc nhìn hôm nay: trẻ em khắp nơi chơi giống nhau
Sau mười hai tuần, điều đọng lại có khi không phải luật trò nào, mà là một nhận xét của con: "Sao trẻ Nhật cũng chơi đứng im giống mình?" Các nhà nghiên cứu văn hoá trẻ em vẫn còn bàn nhiều về câu hỏi này — có trò lan truyền theo đường buôn bán, di cư, có trò có lẽ tự nảy sinh ở nhiều nơi vì trẻ em ở đâu cũng thích đuổi bắt, thích đoán, thích thử thách cơ thể. Cùng con đặt câu hỏi ấy đã là một bài học về thế giới.
Hết mười hai tuần, có thể làm vòng hai với những trò mới: patintero của Philippines, Plumpsack của Đức, Strega comanda colore của Ý, lagori của Nam Á. Hoặc để con tự lập lịch — trẻ thường chọn rất hay.
Câu hỏi thường gặp
Trò dân gian Việt nào có "anh em" ở nước ngoài?
Rất nhiều: "một hai ba đứng im" giống Daruma-san ga koronda của Nhật; đánh chuyền giống gonggi của Hàn và knucklebones phương Tây; nhảy lò cò giống hopscotch; mèo đuổi chuột gần với duck, duck, goose; bịt mắt bắt dê gần với blind man's buff.
Mỗi tuần nên chơi với con bao nhiêu lần?
Hai, ba lần một tuần, mỗi lần khoảng mười lăm đến hai mươi phút đã đủ thành nếp. Đều đặn quan trọng hơn thời lượng, và nên dành buổi cuối tuần để chơi đông người hơn.
Daruma-san ga koronda là gì?
Đó là trò của trẻ em Nhật, rất giống "một hai ba đứng im" ở Việt Nam. Người làm quỷ quay lưng đọc câu "Daruma-san ga koronda", mọi người tiến lên, khi quỷ quay lại thì phải đứng im, ai động đậy bị bắt.
Nhà chật có chơi được trò dân gian không?
Được, nếu chọn trò ít chạy như oẳn tù tì, tập tầm vông, đánh chuyền, chi chi chành chành, Kagome Kagome hay đứng im. Trò cần chạy rộng thì để dành cho sân chung, công viên hoặc dịp về quê.
