Luật nhà khi cả nhà cùng chơi: ai làm trọng tài, chơi đến mấy giờ

Luật nhà khi cả nhà cùng chơi là vài thoả thuận ngắn, cả nhà cùng đặt và cùng giữ: ai làm trọng tài, cãi nhau thì giải quyết thế nào, chơi ở đâu, chơi đến mấy giờ, thua thì "phạt" ra sao. Có luật nhà, cuộc chơi bớt cãi vã, trẻ biết trước giới hạn, và người lớn không phải lúc nào cũng đóng vai người cấm đoán. Luật tốt nhất là luật ngắn, viết ra giấy, và được sửa khi thấy không hợp.

Vì sao cần luật riêng cho lúc chơi

Trẻ con ngày xưa chơi ngoài ngõ cũng có "luật xóm": không chơi gần ao, không được vào vườn nhà ông này, nghe tiếng gọi về ăn cơm thì phải về, đứa bé nhất được chấp. Những luật ấy không ai viết ra nhưng cả nhóm đều biết, và đứa lớn nhất thường là người giữ.

Trong một gia đình hôm nay, cuộc chơi có thêm những vấn đề mới: bố mẹ vừa là người chơi vừa là người có quyền, anh chị em chênh tuổi tranh nhau, ông bà có cách nghĩ khác bố mẹ, và giờ chơi phải chen giữa giờ học, giờ ăn, giờ ngủ. Không có thoả thuận trước, cuộc chơi dễ kết thúc bằng nước mắt — không phải vì trò dở, mà vì không ai biết ai được quyết.

Năm câu hỏi nên thoả thuận

Trọng tài: ai giữ luật

Trong nhóm trẻ ở xóm, đứa lớn hay đứa "đầu têu" thường tự nhận vai giữ luật. Ở nhà, nếu bố mẹ luôn là trọng tài, trẻ quen chờ người lớn phân xử và ít khi tự thoả thuận. Nếu không ai làm trọng tài, đứa mạnh hơn sẽ quyết.

Vài cách chia vai:

• Luân phiên theo ván: mỗi ván một người không chơi và làm trọng tài. Trẻ năm, sáu tuổi đã có thể làm trọng tài trò đơn giản như đứng im, oẳn tù tì.
• Trọng tài là người đề xuất trò: ai chọn trò thì người đó giải thích luật và giữ luật — nhưng không được chơi ván đầu.
• Người lớn chỉ làm "toà phúc thẩm": trẻ tự giải quyết trước; chỉ khi không được mới hỏi bố mẹ.

Jean Piaget, khi quan sát trẻ Thuỵ Sĩ chơi bi để viết Phán đoán đạo đức ở trẻ em (1932), thấy trẻ lớn dần coi luật là thứ cả nhóm thoả thuận, sửa được nếu mọi người đồng ý. Cho trẻ làm trọng tài là cho trẻ tập đúng điều ấy.

Cãi nhau về luật: một quy trình ngắn

Trò dân gian vốn nhiều chỗ mập mờ — chạm vào áo có tính là bắt không, bước qua vạch một nửa có sao không. Cãi nhau là một phần của cuộc chơi. Điều cần là cách dừng cãi nhau trước khi thành giận nhau:

1. Hô "tạm dừng": ai cũng có quyền hô. Mọi người đứng yên.
2. Mỗi bên nói một câu: "Con thấy…", không ngắt lời nhau.
3. Trọng tài quyết, hoặc nếu không có trọng tài thì oẳn tù tì.
4. Thêm luật mới nếu cần: "Từ giờ chạm áo cũng tính là bắt." Ghi vào tờ luật nhà.
5. Chơi tiếp. Không nhắc lại chuyện cũ.

Câu thần chú "chơi lại ván này" của trẻ con ngày xưa vẫn rất hiệu quả. Khi không ai chắc ai đúng, hoà và chơi lại là công bằng nhất.

Giờ chơi và chỗ chơi

Giờ chơi: báo trước, kết thúc rõ

Phần lớn nước mắt lúc chơi xảy ra ở cuối: đang hay thì bị gọi đi tắm, đi ngủ. Ngày xưa, tiếng mẹ gọi về ăn cơm là "còi kết thúc" mà ai cũng biết — và nhiều đứa vẫn nán lại thêm một ván. Ở nhà hôm nay, có thể làm rõ hơn:

• Nói giờ kết thúc từ đầu: "Mình chơi đến tám giờ."
• Báo trước năm phút, và một lần nữa lúc còn một phút.
• Cho chơi nốt ván đang dở, nhưng không bắt đầu ván mới.
• Có nghi thức kết: cả nhà đập tay, hô một câu, cất đồ cùng nhau.
• Hẹn lần sau: "Tối mai mình chơi tiếp trò này." Trẻ dễ dừng hơn khi biết còn lần sau.

Ngày thường, buổi chơi sau bữa tối khoảng hai mươi đến ba mươi phút là vừa, không nên chơi trò chạy nhảy sát giờ ngủ vì trẻ khó dịu lại. Cuối tuần có thể dài hơn.

Không gian: chỗ nào được chạy

Nhà ở thành phố thường chật, có đồ dễ vỡ, có hàng xóm ở dưới. Thống nhất trước:

• Phòng nào được chơi trò chạy, phòng nào chỉ chơi trò ngồi.
• Đồ nào cần cất trước khi chơi (cốc thuỷ tinh, đồ điện, góc bàn nhọn nên bọc).
• Giờ nào không chơi trò ồn để giữ yên cho hàng xóm, nhất là ở chung cư.
• Ra sân chung, ra ngõ thì đi cùng ai, chơi trong khoảng nào, không chơi ở lối xe ra vào.

Thua thì sao: bỏ phạt đau, giữ phạt vui

Nhiều trò xưa có hình phạt cho người thua: búng tai, cốc đầu, cõng người thắng, quỳ. Một số hình phạt gây đau hay làm trẻ xấu hổ trước người khác. Trong luật nhà, nên thống nhất bỏ các hình phạt ấy và thay bằng:

• Hát một câu, đọc một câu đồng dao.
• Nhảy lò cò một vòng quanh phòng.
• Làm mặt hề, bắt chước một con vật.
• Làm "cái" ván sau.
• Được quyền chọn trò tiếp theo — người thua có chút đặc quyền, đỡ buồn.

Luật này áp dụng cả cho người lớn. Bố thua cũng phải nhảy lò cò, và con được thấy người lớn chịu thua vui vẻ.

Khi ông bà chơi cùng

Ông bà thường có cách chơi riêng, có khi chiều cháu hơn bố mẹ, có khi nghiêm hơn. Không cần thống nhất tuyệt đối — trẻ hiểu ở nhà ông bà có luật hơi khác. Nhưng vài điều nên thống nhất: giờ kết thúc, chuyện an toàn, và không dùng hình phạt đau. Nhờ ông bà làm người dẫn đồng dao, người kể luật xưa, thay vì làm trọng tài — vừa tôn trọng vừa đỡ va chạm.

Viết luật nhà thành một tờ giấy

Một tờ A4 dán tủ lạnh, chữ to, có hình vẽ của trẻ. Năm đến bảy dòng là đủ. Ví dụ:

1. Ai chọn trò thì giải thích luật.

2. Cãi nhau thì hô "tạm dừng", mỗi người nói một câu.

3. Không kéo áo, không xô người.

4. Chơi đến tám giờ, báo trước năm phút.

5. Thua thì nhảy lò cò một vòng.

6. Chơi xong cùng cất đồ.

Cả nhà ký tên (hoặc in dấu tay) bên dưới. Mỗi tháng xem lại, sửa luật không hợp. Trẻ được tham gia đặt luật sẽ giữ luật tốt hơn luật áp từ trên xuống.

Góc nhìn hôm nay: luật để chơi lâu hơn

Luật nhà không phải để kiểm soát cuộc chơi, mà để cuộc chơi kéo dài được — tuần này qua tuần khác, không vỡ vì một lần giận. Nhóm trẻ ở xóm ngày xưa giữ nhau qua bao mùa hè cũng nhờ những luật bất thành văn ấy. Một gia đình có thể làm điều tương tự, chỉ là viết ra cho rõ.