Lagori, còn gọi là pithoo hay pittu ở miền bắc Ấn Độ và Pakistan, là trò đồng đội của trẻ Nam Á: một đội ném bóng cho đổ tháp bảy viên đá dẹt xếp chồng, rồi phải xếp lại tháp trong khi đội kia nhặt bóng ném vào người để "bắt". Chỉ cần bảy hòn đá phẳng và một quả bóng, lagori là trò quen thuộc ở sân trường, ngõ phố khắp Ấn Độ, Pakistan, Bangladesh, Nepal. Nó kết hợp ba thứ hiếm khi đi cùng nhau: ném chính xác, xây dựng dưới áp lực và né tránh.
Cách chơi trong vài câu
Bảy viên đá dẹt (hoặc mảnh ngói, gạch vỡ) được xếp chồng thành một tháp nhỏ, viên to ở dưới, viên nhỏ ở trên. Hai đội: đội tấn công và đội phòng thủ. Người của đội tấn công lần lượt đứng sau một vạch, ném bóng cho đổ tháp — mỗi người thường có vài lượt ném. Khi tháp đổ, cả đội tấn công phải nhanh chóng xếp lại bảy viên đá. Trong lúc đó, đội phòng thủ nhặt bóng và ném vào người của đội tấn công (dưới vai); ai bị ném trúng thì bị loại. Nếu đội tấn công xếp lại được tháp và hô to tên trò ("lagori!" hay "pithoo!") trước khi hết người, họ ghi điểm.
Luật chi tiết — ai được chuyền bóng, có được chạy khi cầm bóng không, ném trượt ba lần thì sao — thay đổi theo vùng và theo nhóm trẻ, như mọi trò dân gian.
Một trò, nhiều tên
| Tên gọi | Nơi thường dùng |
|---|---|
| Lagori | Miền nam Ấn Độ, nhất là bang Karnataka |
| Pithoo, pittu, pitthu | Miền bắc Ấn Độ, Pakistan |
| Satoliya (nghĩa là "bảy viên") | Một số vùng miền trung, miền tây Ấn Độ |
| Các tên địa phương khác | Bangladesh, Nepal, các bang khác của Ấn Độ |
Nhiều tên gọi chính là tiếng hô khi xếp xong tháp, hoặc gắn với con số bảy. Không có tài liệu nào xác định lagori có từ bao giờ; người Ấn Độ đôi khi kể rằng trò rất cổ, có người liên hệ với các văn bản xưa, nhưng những liên hệ ấy chưa được chứng minh rõ ràng. Nói an toàn: đây là trò truyền miệng lâu đời của trẻ em Nam Á.
Vì sao lại là bảy viên
Con số bảy có vẻ được chọn vì tính thực tế: đủ nhiều để xếp lại tốn thời gian (tạo cơ hội cho đội phòng thủ), đủ ít để trẻ con nhặt và xếp được trong vài chục giây. Tháp bảy viên cũng đủ cao để dễ ném trúng từ xa, nhưng đủ chông chênh để khi xếp vội rất dễ đổ lại. Cái hồi hộp của lagori nằm đúng ở đó: người xếp tháp cuống tay vì bóng đang bay về phía mình.
Có nhóm trẻ chơi với số viên khác — năm, chín — tuỳ đá có sẵn. Ở thành phố, trẻ có khi xếp chồng nắp chai hay hộp nhựa thay cho đá.
Lagori và những người anh em
- Tạt lon (Việt Nam) và tumbang preso (Philippines): cùng ý ném cho đổ một vật mục tiêu rồi chạy, người canh phải dựng lại mục tiêu. Khác ở chỗ lagori yêu cầu chính đội tấn công dựng lại tháp, và đội phòng thủ "bắt" bằng cách ném bóng.
- Bóng ném né (dodgeball): phần đội phòng thủ ném bóng trúng người giống dodgeball, nhưng lagori có thêm nhiệm vụ xây tháp, khiến người bị ném không thể chỉ lo né.
- Đánh đáo, ném vật trúng đích ở Việt Nam: chung kỹ năng ném chính xác, nhưng không có phần đồng đội và chạy né.
- Gorodki của Nga: ném gậy cho đổ những hình xếp bằng khúc gỗ — cũng là "ném đổ công trình", nhưng chơi cá nhân, không có phần xây lại.
Lagori trên sân thi đấu
Ở Ấn Độ, đã có những nỗ lực đưa lagori thành môn thi đấu có luật thống nhất, với các hội, giải trường học và giải quốc gia. Tuy vậy, với phần lớn trẻ em Nam Á, lagori vẫn là trò của buổi chiều trong ngõ, không có trọng tài, luật bàn tại chỗ.
Trẻ học được gì
Lagori gói trong một ván chơi nhiều kỹ năng:
- Ném chính xác từ xa để làm đổ tháp, và ném trúng người đang di chuyển.
- Khéo tay dưới áp lực: xếp bảy viên đá chông chênh khi biết bóng có thể bay tới bất cứ lúc nào.
- Phân công nhanh: đội tấn công phải tự chia ai xếp, ai đánh lạc hướng, ai nhặt đá văng xa; đội phòng thủ phải chuyền bóng cho người đứng gần mục tiêu nhất.
- Hy sinh vì đội: có khi một người cố tình chạy ra làm mồi cho đội phòng thủ ném, để bạn mình có thời gian xếp tháp.
Không có ai một mình thắng được lagori. Đứa giỏi ném nhất vẫn cần bạn xếp tháp khéo, đứa xếp khéo vẫn cần bạn đánh lạc hướng.
Luật bàn tại chỗ và những cuộc cãi nhau
Vì lagori không có một bộ luật chung cho mọi ngõ phố, mỗi ván thường bắt đầu bằng vài phút bàn bạc: vạch ném đặt ở đâu, mỗi người được ném mấy lần, bóng trúng chân có tính không, người cầm bóng có được chạy không. Những câu hỏi ấy nghe vụn vặt, nhưng chính là bài học thương lượng đầu tiên của trẻ. Một nhóm chơi lâu năm sẽ có "luật nhà" riêng, truyền từ lứa lớn sang lứa nhỏ.
Cãi nhau trong lagori thường xoay quanh hai chuyện: tháp đã xếp "đủ chuẩn" chưa (viên trên cùng có chênh không), và bóng có trúng người trước khi người đó hô xong không. Trẻ tự nghĩ ra cách phân xử: nhờ một bạn không chơi làm trọng tài, hay chơi lại lượt đó. Người lớn đứng ngoài nên để trẻ tự giải quyết trước, chỉ can khi có đứa bị lấn át hoặc bị ném đau.
Chơi an toàn
- Bóng mềm: bóng tennis cũ, bóng nhựa xốp, bóng vải. Không dùng bóng cứng như bóng cricket.
- Chỉ ném dưới vai, không ném vào đầu, mặt. Thoả thuận trước: ném trúng đầu không tính, người ném bị nhắc nhở.
- Đá xếp tháp không sắc cạnh; có thể thay bằng hộp nhựa, khối gỗ, nắp chai. Đá văng khi tháp đổ có thể trúng chân.
- Sân rộng, phẳng, không có cửa kính, xe cộ. Người xếp tháp cúi thấp, nên các bạn khác tránh chạy ào vào chỗ tháp.
- Với trẻ nhỏ, có thể bỏ luật ném trúng người, thay bằng chạm bóng vào người.
Góc nhìn hôm nay
Lagori là trò dễ đem về sân trường Việt Nam nhất trong kho trò Nam Á: bảy khối gỗ hoặc bảy chiếc cốc nhựa, một quả bóng mềm, hai đội là xong. Có thể chơi tạt lon theo luật Việt trước, rồi chơi lagori, để trẻ so sánh: thêm phần xếp tháp thì trò khác đi thế nào? Trẻ thường thích lagori vì ai cũng có việc, không ai đứng ngoài chờ.
Với người Việt có con học cùng bạn gốc Ấn Độ, Pakistan, Bangladesh, hỏi các bạn ấy "ở nhà con gọi trò bảy viên đá là gì" là một cách mở đầu câu chuyện rất tự nhiên — gần như mỗi gia đình sẽ có một cái tên khác.
Câu hỏi thường gặp
Lagori là gì?
Lagori là trò đồng đội của trẻ Nam Á, chơi với bảy viên đá dẹt xếp chồng và một quả bóng. Đội tấn công ném bóng cho đổ tháp rồi phải xếp lại, đội phòng thủ ném bóng vào người để loại họ. Xếp xong tháp trước khi hết người thì đội tấn công ghi điểm.
Lagori và pithoo có khác nhau không?
Đây là cùng một trò với hai tên gọi theo vùng. Lagori phổ biến ở miền nam Ấn Độ như Karnataka, còn pithoo hay pittu phổ biến ở miền bắc Ấn Độ và Pakistan. Luật chi tiết thay đổi theo từng nhóm trẻ.
Lagori giống trò nào của Việt Nam?
Lagori gần với tạt lon của Việt Nam ở ý ném cho đổ mục tiêu rồi chạy. Khác ở chỗ trong lagori chính đội tấn công phải xếp lại tháp, còn đội phòng thủ bắt bằng cách ném bóng trúng người. Tumbang preso của Philippines cũng cùng họ.
Vì sao lagori dùng bảy viên đá?
Không có tài liệu giải thích chắc chắn. Có thể vì bảy viên đủ nhiều để xếp lại tốn thời gian và đủ ít để trẻ xếp kịp, tạo nên sự hồi hộp. Một số nhóm trẻ chơi với số viên khác tuỳ đá có sẵn.
Chơi lagori thế nào cho an toàn?
Dùng bóng mềm như bóng tennis cũ hoặc bóng xốp, chỉ ném dưới vai và không tính khi trúng đầu. Đá xếp tháp nên thay bằng khối gỗ, cốc nhựa hoặc vật không sắc cạnh. Chơi trên sân rộng, phẳng, xa cửa kính và xe cộ.