Bố mẹ có nên nhường con khi chơi? Câu trả lời ngắn: đừng nhường lén, hãy chấp công khai. Nhường lén — giả vờ chạy chậm, cố tình để thua — trẻ lớn dần sẽ nhận ra và thấy chiến thắng của mình không thật. Chấp công khai — bố chạy bằng một chân, mẹ bịt mắt lâu hơn, con được đi trước hai bước — giữ cho cuộc chơi cân sức mà ai cũng biết luật. Thêm một cách nữa là chia vai, để người lớn làm những vai không cần thắng.
Vì sao người lớn hay nhường
Khi chơi với con, bố mẹ mạnh hơn, nhanh hơn, hiểu luật hơn. Nếu chơi hết sức, trẻ năm tuổi gần như luôn thua trong trò đuổi bắt, và sẽ chán hoặc khóc. Thế nên nhiều người chọn cách dễ nhất: để con thắng. Cách ấy có lý do — trẻ nhỏ cần cảm giác mình làm được để muốn chơi tiếp.
Nhưng nhường lén có mấy cái giá:
- Trẻ lớn sẽ nhận ra. Khoảng sáu, bảy tuổi, nhiều trẻ bắt đầu nói "bố cố tình chạy chậm". Lúc đó chiến thắng mất vị.
- Trẻ không biết mình thật sự giỏi tới đâu, nên ra ngoài chơi với bạn có thể sốc vì thua liên tục.
- Trẻ học được rằng người lớn không thật — một bài học nhỏ nhưng không hay.
Ngược lại, người lớn chơi hết sức với trẻ nhỏ thì cuộc chơi thành bắt nạt. Không ai thích chơi mà biết chắc mình thua. Cái cần tìm là điểm giữa: cuộc chơi mà kết quả còn bỏ ngỏ.
Chơi chấp: cân sức mà không giấu giếm
Trò dân gian vốn đã có tinh thần chấp. Trẻ con ngày xưa trong xóm thường cho đứa bé nhất làm "con ma" — được chơi nhưng bị bắt không tính, hoặc cho đứa nhỏ đứng gần đích hơn. Trong cờ tướng có lối "chấp xe, chấp pháo" khi người giỏi chơi với người mới. Đó là cách làm cho cuộc chơi còn hấp dẫn với cả hai phía.
Áp vào trò cả nhà:
| Trò | Cách chấp cho người lớn | Cách chấp cho trẻ |
|---|---|---|
| Đuổi bắt | Bố chỉ được đi bộ, hoặc nhảy lò cò | Con có "nhà" an toàn nhiều hơn |
| Bịt mắt bắt dê | Người lớn bị xoay năm vòng thay vì ba | Trẻ được nói "dê đâu?" để người khác kêu lên |
| Một hai ba đứng im | Người lớn đứng xa vạch hơn | Trẻ được nhúc nhích nhẹ không bị tính |
| Đánh chuyền | Người lớn dùng tay không thuận | Trẻ dùng ít que hơn, được tung hai lần |
| Nhảy dây chun | Người lớn bắt đầu ở mức dây cao | Trẻ được chạm dây một lần không mất lượt |
| Ô ăn quan | Người lớn bớt vài quân ở đầu ván | Trẻ được hỏi ý "đi ô nào" một lần |
Điều quan trọng là thoả thuận chấp trước khi chơi, nói rõ cho mọi người. Trẻ thường rất thích được bàn cách chấp — "Bố phải nhảy lò cò!" — và cảm thấy chiến thắng lúc ấy là của mình thật.
Điều chỉnh dần theo con
Chấp không cố định. Khi con thắng quá dễ ba, bốn lần liền, cùng con giảm mức chấp: "Con giỏi rồi, giờ bố được chạy hai chân nhé". Trẻ hiểu đó là lời khen. Khi con thua liền mấy ván, tăng chấp lại. Mục tiêu là mỗi ván đều có cơ hội cho cả hai bên.
Chia vai: người lớn không cần lúc nào cũng thi đấu
Một cách khác để bớt chuyện nhường là cho người lớn giữ những vai không thắng thua:
- Người hô trong "một hai ba đứng im": bố quay mặt, đếm và hô, con và bạn thi nhau tiến lên.
- Người cầm dây khi con nhảy dây chun hay nhảy dây đơn: mẹ điều chỉnh độ cao và tốc độ quay cho vừa sức.
- Đầu rồng trong rồng rắn lên mây: người lớn che chắn, giữ cho đoàn khỏi ngã, trẻ làm đuôi hoặc làm thầy thuốc.
- Người dẫn đồng dao: ông bà đọc câu hát, các cháu chơi vòng tròn.
- Trọng tài: khi các anh chị em thi với nhau, bố mẹ đứng ngoài giữ luật.
Những vai này vẫn là chơi thật, chỉ là người lớn đóng góp sức mạnh của mình vào việc giữ cuộc chơi chạy trơn, thay vì giành phần thắng.
Theo tuổi của con
| Tuổi | Đặc điểm | Gợi ý |
|---|---|---|
| 3–4 tuổi | Chưa hiểu rõ thắng thua, thích lặp lại | Chơi theo kiểu không phân thắng thua, người lớn làm vai phụ |
| 5–6 tuổi | Bắt đầu muốn thắng, dễ buồn khi thua | Chấp nhiều, nói rõ luật chấp, khen nỗ lực |
| 7–8 tuổi | Nhận ra người lớn nhường, quan tâm công bằng | Chấp ít dần, để con góp ý cách chấp |
| 9 tuổi trở lên | Thích thử sức thật, có khi thắng được người lớn ở trò khéo léo | Chơi thật ở trò con mạnh (đánh chuyền, nhảy dây), chấp ở trò cần sức |
Đây chỉ là gợi ý chung. Mỗi trẻ phát triển theo nhịp riêng; có trẻ năm tuổi đã muốn "chơi thật", có trẻ tám tuổi vẫn rất nhạy cảm với thua cuộc.
Khi con thắng thật: để chiến thắng trọn vẹn
Đến lúc con thắng thật — nhảy dây chun lên được mức "đầu" mà mẹ không qua nổi, đánh chuyền đủ mười mà bố rơi que — hãy để con hưởng trọn. Đừng giải thích "tại bố mỏi tay". Một câu "Con giỏi thật, bố chịu" có giá trị hơn mọi lời khen chung chung. Ở nhiều trò khéo léo, trẻ có thể vượt người lớn khá sớm vì tay nhỏ, nhẹ người, chịu tập.
Cũng nên để con thấy bố mẹ cố gắng thật: thở hổn hển, cười khi thua, xin "đấu lại". Trẻ học cách thắng và thua chủ yếu bằng cách nhìn người lớn.
Anh chị em chênh tuổi trong cùng cuộc chơi
Khi nhà có hai, ba con chênh tuổi, chuyện nhường thành chuyện giữa các con. Bắt anh chị lúc nào cũng nhường em dễ làm anh chị ấm ức. Áp dụng cách chấp công khai cho cả nhóm: em được đứng gần hơn, anh phải nhảy lò cò. Hoặc cho anh chị giữ vai quan trọng hơn (đầu rồng, người hô) — vừa có trách nhiệm vừa được ghi nhận.
Trẻ con ngày xưa ở xóm vẫn tự làm thế. Nhóm chơi trộn tuổi thường tự đặt luật riêng cho đứa nhỏ mà không cần người lớn dặn — vì không chấp thì đứa nhỏ bỏ về, và cả nhóm thiếu người.
Góc nhìn hôm nay: cuộc chơi công bằng là cuộc chơi còn hồi hộp
Nhường hay không nhường không phải câu hỏi đạo đức lớn. Nó chỉ là câu hỏi: làm sao để cuộc chơi còn vui cho mọi người. Câu trả lời của trò dân gian xưa rất thực tế — chấp nhau, chia vai, sửa luật khi cần, miễn là mọi người cùng biết và cùng đồng ý.
Lần tới chơi với con, thử bắt đầu bằng câu hỏi: "Hôm nay bố chấp con thế nào?" Có khi đó chính là phần vui nhất của buổi chơi.
Câu hỏi thường gặp
Có nên cố tình thua để con vui không?
Không nên thua lén thường xuyên, vì trẻ lớn dần sẽ nhận ra và thấy chiến thắng không thật. Tốt hơn là chấp công khai, như người lớn chỉ được đi bộ hay nhảy lò cò, để cuộc chơi cân sức mà ai cũng biết luật.
Chơi chấp là gì?
Chơi chấp là đặt thêm điều kiện bất lợi cho người mạnh hơn hoặc ưu thế cho người yếu hơn, được nói rõ trước khi chơi. Trò dân gian và cờ tướng đều có tinh thần này, giúp người chênh sức vẫn chơi cùng nhau được.
Trẻ mấy tuổi thì nhận ra bố mẹ nhường?
Nhiều trẻ bắt đầu nhận ra khoảng sáu, bảy tuổi, có trẻ sớm hơn. Khi trẻ nói "bố cố tình thua", đó là lúc nên chuyển sang chấp công khai và để trẻ góp ý mức chấp.
Anh chị có phải luôn nhường em khi chơi?
Không nên bắt anh chị lúc nào cũng nhường vì dễ gây ấm ức. Hãy dùng cách chấp rõ ràng cho em và giao cho anh chị vai có trách nhiệm như đầu rồng hay người hô, để cả hai đều thấy công bằng.
