Gobak sodor, egrang và bentengan là ba trò đồng đội và thử sức quen thuộc của trẻ Indonesia, nhất là ở Java. Gobak sodor là trò vượt qua những người canh vạch trên một sân kẻ ô, rất giống patintero của Philippines. Egrang là đi cà kheo bằng tre, thường thi chạy trong các ngày hội. Bentengan là trò "giữ thành": mỗi đội canh một cột hoặc gốc cây làm "pháo đài" và tìm cách chạm vào pháo đài của đội kia. Cả ba đều cho thấy trẻ em Đông Nam Á có chung một kho trò đáng kinh ngạc.
Permainan tradisional: kho trò của trẻ Indonesia
Ở Indonesia, trò dân gian của trẻ em thường được gọi chung là permainan tradisional hay dolanan anak (tiếng Java, "đồ chơi, cuộc chơi của trẻ"). Một đất nước hơn mười bảy nghìn hòn đảo, hàng trăm dân tộc, có một kho trò rộng lớn và đa dạng. Bài này tập trung vào ba trò phổ biến ở Java, nơi đông dân nhất.
Ngày 17 tháng 8 — ngày Quốc khánh Indonesia — các khu phố thường tổ chức lomba (cuộc thi vui) cho trẻ em và người lớn: chạy bao bố, kẹp bi bằng thìa, leo cột mỡ, và cả thi đi cà kheo. Đây là dịp nhiều trò truyền thống được hồi sinh mỗi năm.
Gobak sodor: vượt cửa ải
Sân gobak sodor là một hình chữ nhật kẻ trên đất, chia thành nhiều ô bằng các đường ngang và một đường dọc giữa. Đội canh đứng trên các đường kẻ, mỗi người chỉ di chuyển dọc đường của mình; người đứng đường dọc giữa được đi suốt chiều dài sân. Đội tấn công phải vượt qua tất cả các đường từ đầu này tới cuối sân rồi quay về mà không bị chạm. Bị chạm thì đổi đội.
Tên gobak sodor thường được giải thích là có gốc từ tiếng Java: gobak gắn với ý di chuyển tự do, còn sodor là cây giáo — có thể vì người canh đường dọc giữa đi qua lại như một ngọn giáo. Đây là cách giải thích dân gian, không chắc chắn. Ở một số vùng, trò còn có tên galah asin hay galasin.
Gobak sodor và patintero của Philippines gần như là một trò với hai tên. Ở Malaysia cũng có trò tương tự. Rất có thể đây là một trò cổ của vùng biển đảo Đông Nam Á, nhưng chưa có tài liệu nào xác định gốc.
Egrang: cà kheo tre
Egrang là đôi cà kheo làm từ hai cây tre, mỗi cây có một bậc gác chân buộc hoặc chốt ở độ cao vừa phải. Người chơi đứng lên bậc, hai tay nắm đầu tre, bước đi như người khổng lồ. Trẻ em thi đi xa, thi chạy, thi đá nhau ngã khỏi cà kheo (ở bản dành cho thanh thiếu niên), hay chỉ đơn giản là thi ai đứng lâu nhất.
Cà kheo có mặt ở rất nhiều nơi trên thế giới: trong bức tranh trẻ em chơi đùa của Bruegel năm 1560, ở các lễ hội châu Âu, ở Trung Quốc, ở châu Phi. Ở Việt Nam, đi cà kheo có trong nhiều hội làng và trò vui của trẻ con, có nơi còn gắn với nghề nghiệp — người dân một số vùng chiêm trũng xưa đi cà kheo lội ruộng, bắt cá.
Bentengan: giữ thành và đánh thành
Benteng nghĩa là pháo đài. Mỗi đội chọn một cột, một gốc cây hoặc một viên gạch làm pháo đài của mình. Mục tiêu là chạm được vào pháo đài của đội kia. Luật đặc biệt: người rời pháo đài sau thì "mạnh" hơn người rời trước. Ai mạnh hơn được quyền bắt người yếu hơn. Bị bắt thì thành tù binh, đứng ở chỗ pháo đài đội kia chờ bạn cứu. Vì vậy người chơi liên tục chạy ra, chạy về chạm pháo đài để "nạp lại sức mạnh".
Luật "ai ra sau mạnh hơn" làm bentengan trở thành trò chiến thuật khá phức tạp: phải nhớ ai vừa chạm thành, ai đang mạnh, ai đang yếu, chọn lúc tấn công và lúc lui. Trẻ Anh có trò prisoner's base với luật rất giống, được nhắc tới trong văn liệu từ nhiều thế kỷ trước. Ở Việt Nam, trò cướp cờ và một số trò "giữ thành" ở sân trường có cấu trúc gần, dù luật cụ thể khác.
Đặt cạnh nhau
| Trò Indonesia | Ý chính | Anh em | Kỹ năng nổi bật |
|---|---|---|---|
| Gobak sodor | Vượt các đường kẻ có người canh | Patintero (Philippines) | Chiến thuật đồng đội, phản xạ |
| Egrang | Đi cà kheo tre | Cà kheo Việt Nam, cà kheo trong tranh Bruegel | Thăng bằng, can đảm |
| Bentengan | Chạm pháo đài đội bạn, ai rời thành sau mạnh hơn | Prisoner's base (Anh), cướp cờ (Việt Nam) | Ghi nhớ, chiến thuật, sức bền |
Trẻ học được gì
Ba trò này cho trẻ ba trải nghiệm khác nhau. Gobak sodor dạy phối hợp nhanh: đội tấn công phải đánh lạc hướng, đội canh phải liên lạc với nhau qua tiếng hô. Egrang dạy kiên nhẫn và can đảm: đứng lên cà kheo lần đầu ai cũng sợ, ngã vài lần mới đi được — một kiểu "thử thách vừa sức" mà trẻ tự chọn độ cao. Bentengan đòi trí nhớ làm việc và tính toán: ai mạnh hơn ai thay đổi từng giây.
Cả ba đều cần nhóm đông, nên chúng còn dạy trẻ một điều mà trò đơn lẻ không dạy được: cùng nhau thống nhất luật. Trước mỗi ván, trẻ phải bàn: sân rộng bao nhiêu, ai vào đội nào, thế nào là chạm. Những cuộc bàn bạc ấy chính là bài học xã hội.
Chơi an toàn
- Cà kheo: bắt đầu với bậc chân thấp (một gang tay), trên nền đất hoặc cỏ, có người lớn hoặc bạn đứng cạnh đỡ. Không thi xô ngã nhau với trẻ nhỏ. Tre phải chắc, không nứt, bậc buộc chặt.
- Gobak sodor và bentengan chạy nhanh, va chạm nhiều: sân phẳng, xa đường xe, không có vật cản. Thống nhất "chạm" là chạm nhẹ vai hoặc lưng, không giữ áo, không xô.
- Chọn pháo đài bentengan là cột chắc, không phải cột điện, hàng rào lưới hay cây có gai.
- Chơi lúc chiều mát; mang nước, nghỉ giữa các ván.
Góc nhìn hôm nay
Với trẻ Việt, ba trò Indonesia này là cánh cửa nhìn sang một nước láng giềng ít được nhắc tới trong sách vở. Có thể đặt gobak sodor cạnh patintero và hỏi trẻ: hai nước cách nhau cả biển mà trò giống nhau, vì sao? Cà kheo là trò dễ làm nhất ở quê Việt — tre có sẵn, người lớn chỉ cần giúp làm bậc chân cho chắc. Bentengan hợp với lớp học có sân rộng và một nhóm trẻ lớn thích tính toán.
Người muốn tìm hiểu thêm có thể tìm tư liệu về các bảo tàng và cộng đồng gìn giữ dolanan anak ở Yogyakarta, nơi có nhiều nỗ lực ghi chép và dạy lại trò dân gian cho trẻ.
Câu hỏi thường gặp
Gobak sodor là gì?
Gobak sodor là trò đồng đội của trẻ Indonesia, chơi trên một sân hình chữ nhật chia ô. Đội canh đứng trên các đường kẻ, đội tấn công phải vượt qua hết các đường rồi quay về mà không bị chạm. Trò rất giống patintero của Philippines.
Egrang là gì?
Egrang là đôi cà kheo tre của trẻ Indonesia, thường được thi chạy trong các ngày hội, nhất là dịp Quốc khánh 17 tháng 8. Người chơi đứng lên bậc gác chân, tay nắm đầu tre để bước. Cà kheo cũng có ở Việt Nam và nhiều nơi khác.
Bentengan chơi thế nào?
Mỗi đội có một pháo đài là cột hoặc gốc cây, mục tiêu là chạm được pháo đài đội kia. Người rời pháo đài sau thì mạnh hơn và có quyền bắt người rời trước. Người bị bắt thành tù binh chờ đồng đội giải cứu.
Bentengan giống trò nào của Việt Nam?
Bentengan gần với cướp cờ và các trò giữ thành ở sân trường Việt, cũng như prisoner's base của trẻ Anh. Điểm riêng của bentengan là luật ai rời thành sau thì mạnh hơn. Luật này buộc trẻ phải ghi nhớ và tính toán liên tục.
Dolanan anak nghĩa là gì?
Dolanan anak là cụm từ tiếng Java chỉ những cuộc chơi đùa của trẻ em, tức kho trò dân gian truyền thống. Nhiều cộng đồng ở Yogyakarta và Java đang ghi chép, dạy lại các trò này cho trẻ. Tiếng Indonesia thường gọi là permainan tradisional.
