Ghi lại đồng dao và trò dân gian của ông bà là việc nên làm sớm, vì mỗi cụ mang theo một dị bản riêng của làng mình và không sách nào chép đủ. Chỉ cần một chiếc điện thoại: quay video ông bà vừa hát vừa làm mẫu, ghi rõ tên người hát, quê, năm sinh, ngày ghi; chép lời nguyên văn kể cả chữ địa phương; rồi lưu ít nhất hai bản ở hai nơi. Một buổi chiều làm cẩn thận có thể giữ lại thứ mà vài năm nữa không còn ai nhớ.
Vì sao phải ghi ngay
Đồng dao và trò trẻ em sống bằng truyền miệng. Mỗi thế hệ trẻ học của thế hệ trẻ trước, sửa một chút, quên một chút. Khi một làng không còn nhóm trẻ chơi ngoài ngõ, chuỗi truyền ấy đứt, và ký ức chỉ còn trong đầu người già. Ông bà hôm nay bảy, tám mươi tuổi là những người cuối cùng chơi những trò ấy khi làng chưa có điện, chưa có tivi.
Điều quý nhất không phải là bản "chuẩn" của một câu đồng dao — những bản phổ biến đã có trong sách — mà là dị bản: chữ khác, câu thêm, luật riêng của một làng. Các nhà sưu tầm văn hoá trẻ em như William Wells Newell ở Mỹ (cuốn sách năm 1883) hay vợ chồng Iona và Peter Opie ở Anh (các công trình năm 1959 và 1969) đều coi trọng chính những khác biệt ấy, vì chúng cho thấy trò trẻ em đi lại và biến đổi thế nào. Cuốn của vợ chồng Opie năm 1959 dựa trên lời kể của hàng nghìn học sinh khắp nước Anh. Một gia đình không cần làm việc ở quy mô ấy, nhưng có thể giữ lại phần của làng mình.
Chuẩn bị trước buổi ghi
- Báo trước với ông bà: nói rõ mình muốn ghi lại để cháu sau này còn biết, hỏi ông bà có đồng ý quay hình không. Có cụ ngại lên hình, chỉ muốn ghi âm — tôn trọng điều đó.
- Chọn lúc cụ khoẻ, thoải mái: buổi sáng hoặc chiều mát, sau bữa ăn, không vội.
- Chọn chỗ yên: tắt quạt to, tivi, tránh đường xe. Tiếng ồn làm mất chữ trong bản ghi.
- Có cháu ngồi cùng: ông bà thường hát tự nhiên hơn khi có trẻ nhỏ chơi theo, thay vì hát cho máy quay.
- Chuẩn bị gợi ý: danh sách vài trò, vài câu đầu đồng dao phổ biến để gợi trí nhớ ("Bà có nhớ câu 'Dung dăng dung dẻ' không?").
Quay và ghi âm thế nào cho dùng được
| Việc | Cách làm | Vì sao |
|---|---|---|
| Đặt máy | Dùng giá đỡ hoặc dựa vào vật chắc, quay ngang | Hình không rung, thấy được cả người làm mẫu |
| Âm thanh | Đặt máy gần người hát (khoảng một mét), có thể dùng micro cài áo rẻ tiền | Âm thanh quan trọng hơn hình với đồng dao |
| Mở đầu mỗi đoạn | Đọc to: tên người hát, ngày, tên trò | Sau này không bị lẫn file |
| Hát trọn | Không ngắt giữa chừng; hỏi chuyện sau khi hát xong | Giữ nguyên nhịp, không mất câu |
| Làm mẫu | Nhờ cụ chỉ cách đứng, cách vỗ tay, cách nắm tay; có trẻ chơi theo | Luật nằm trong động tác nhiều hơn lời |
| Hỏi thêm | Chơi ở đâu, với ai, dịp nào, ai dạy | Bối cảnh làm bản ghi có giá trị |
Không cần thiết bị đắt tiền. Điện thoại bình thường ghi âm đủ rõ nếu đặt gần và phòng yên. Nếu có thể, ghi thêm một bản chỉ âm thanh bằng ứng dụng ghi âm — file nhẹ, dễ lưu.
Chép lời: giữ nguyên, đừng "sửa cho đúng"
Sau buổi ghi, nên chép lời ra giấy hoặc máy tính khi còn nhớ. Mấy nguyên tắc:
- Chép đúng như cụ hát, kể cả chữ địa phương, phát âm vùng miền. Nếu cụ hát "giăng" thay vì "trăng", chép "giăng" và ghi chú bên cạnh.
- Đánh dấu chỗ nghe không rõ bằng ngoặc vuông và dấu hỏi, thay vì đoán.
- Ghi chú nghĩa những từ lạ theo lời cụ giải thích. Nếu cụ cũng không biết nghĩa, ghi "không rõ nghĩa" — nhiều chữ trong đồng dao vốn chỉ để giữ vần.
- Đối chiếu với sách sau, không phải trước. Thấy khác sách thì ghi "khác bản phổ biến ở chỗ…", không sửa bản ghi.
- Chép luật bằng lời ngắn: ai làm gì, bắt đầu thế nào, bị bắt thì sao, kết thúc ra sao. Ghi cả hình phạt xưa nếu có, kèm ghi chú nếu nhà mình đã thay bằng phạt vui.
Ghi thông tin đi kèm
Một bản ghi không có thông tin đi kèm sẽ sớm thành "đoạn video ai đó hát gì đó". Với mỗi trò hoặc câu đồng dao, ghi:
- Tên trò, tên gọi khác nếu có.
- Người hát / người kể: họ tên, năm sinh, quan hệ trong gia đình.
- Quê gốc của dị bản: làng, xã (ghi tên cũ thời cụ còn nhỏ và tên hiện nay nếu biết), tỉnh.
- Cụ chơi trò này khoảng năm nào, mấy tuổi, ở đâu (sân đình, bờ đê, ngõ…).
- Ai dạy cụ.
- Ngày ghi, người ghi.
Đặt tên file theo một quy tắc thống nhất, ví dụ năm-tháng-ngày_tên-người_tên-trò. Viết không dấu trong tên file để tránh lỗi khi chép qua máy khác.
Lưu trữ và quyền riêng tư
Đừng để mất vì hỏng một chiếc điện thoại
Rất nhiều video gia đình mất vì điện thoại hỏng, bị mất, hoặc tài khoản quên mật khẩu. Nguyên tắc đơn giản mà dân lưu trữ hay dùng: ít nhất ba bản, trên hai loại thiết bị, một bản để nơi khác. Ví dụ: một bản trong máy tính, một bản trong ổ cứng rời, một bản trên dịch vụ lưu trữ đám mây hoặc gửi cho anh chị em ở nhà khác.
Bản chép lời nên in ra giấy, kẹp trong một cuốn sổ gia đình. Giấy không cần pin, không cần mật khẩu, và đọc được sau năm mươi năm.
Quyền riêng tư và sự đồng ý
- Hỏi ý ông bà trước khi đăng bất cứ đoạn nào lên mạng xã hội. Có cụ vui khi được chia sẻ, có cụ không.
- Nếu trong video có trẻ con nhà khác, hỏi ý bố mẹ các cháu.
- Cân nhắc trước khi đăng công khai hình ảnh trẻ nhỏ kèm tên, địa chỉ cụ thể.
- Bản ghi đầy đủ giữ trong gia đình; nếu muốn chia sẻ, chọn đoạn ngắn và nhóm kín.
Biến bản ghi thành thứ cả nhà dùng
Bản ghi không phải để cất kho. Vài cách dùng:
- Cuốn sổ đồng dao của họ: mỗi trang một câu, ảnh người hát, vài dòng bối cảnh, hình vẽ của cháu.
- Buổi chơi theo bản ghi: mở video bà hát, cả nhà chơi theo đúng dị bản của bà.
- Quà dịp họp họ, giỗ, Tết: chiếu vài đoạn, các cụ khác góp thêm dị bản — có khi một buổi chiếu thành buổi ghi thứ hai.
- Đóng góp cho cộng đồng: một số trường học, nhà văn hoá, bảo tàng địa phương, nhà nghiên cứu văn hoá dân gian quan tâm tới tư liệu như vậy. Nếu gia đình đồng ý, có thể chia sẻ để tư liệu sống lâu hơn.
Góc nhìn hôm nay: trẻ cũng là người ghi
Cho trẻ cầm máy quay ông bà — trẻ tám, chín tuổi làm được nếu có người lớn chỉ cách giữ máy. Trẻ hỏi những câu người lớn không nghĩ ra ("Bà bị bắt có khóc không?"), và cụ thường trả lời cháu cởi mở hơn trả lời con. Đến lúc chép lời, để trẻ cùng làm: trẻ học cách nghe kỹ, cách ghi chú, và hiểu rằng câu hát của bà là thứ đáng giữ.
Đừng quên ghi lại cả trò của chính trẻ hôm nay — câu chọn người, trò ở sân trường, những luật các con tự đặt. Hai mươi năm nữa, đó cũng là "tuổi thơ xưa" của một thế hệ, và có khi cũng chẳng còn ai nhớ.
Câu hỏi thường gặp
Ghi lại đồng dao của ông bà cần những gì?
Chỉ cần một chiếc điện thoại, một chỗ yên tĩnh và sự đồng ý của ông bà. Nên đặt máy gần người hát để âm thanh rõ, đọc tên người hát và ngày ghi ở đầu mỗi đoạn, và nhờ cụ làm mẫu động tác.
Chép lời đồng dao có nên sửa cho giống sách?
Không nên. Hãy chép đúng như ông bà hát, kể cả chữ địa phương, và đánh dấu chỗ nghe không rõ. Chỗ khác sách chính là dị bản quý, có thể ghi chú bên cạnh thay vì sửa.
Lưu video gia đình thế nào để không bị mất?
Giữ ít nhất ba bản trên hai loại thiết bị khác nhau, trong đó một bản để ở nơi khác như dịch vụ lưu trữ đám mây hoặc nhà người thân. Bản chép lời nên in ra giấy và kẹp trong sổ gia đình.
Có nên đăng video ông bà hát đồng dao lên mạng?
Chỉ nên đăng khi ông bà đồng ý, và cân nhắc kỹ nếu có trẻ nhỏ trong hình. Bản đầy đủ nên giữ trong gia đình, còn chia sẻ thì chọn đoạn ngắn và nhóm kín.
