Trêu đùa trong cuộc chơi là khi cả hai bên cùng cười, thay phiên nhau làm người trêu và người bị trêu, và ai muốn dừng thì dừng được. Nó thành bắt nạt khi cùng một bạn cứ bị nhắm vào, bên kia mạnh hơn hoặc đông hơn, và bạn ấy không vui, không thoát ra được. Trong đuổi bắt và các hình phạt thua cuộc, ranh giới này hay bị vượt qua nhất: một đứa "bị" mãi, hình phạt búng tai, quỳ, cõng biến thành cách làm đau, làm nhục một người.
Bắt nạt là gì: ba dấu hiệu
Nhà tâm lý học người Na Uy Dan Olweus, một trong những người đặt nền móng cho nghiên cứu về bắt nạt ở trường học, mô tả bắt nạt qua ba dấu hiệu, đến nay vẫn được dùng rộng rãi:
- Cố ý: hành động nhằm làm người khác đau, sợ hay xấu hổ.
- Lặp lại: xảy ra nhiều lần, với cùng một người.
- Chênh lệch sức mạnh: bên bắt nạt lớn hơn, khoẻ hơn, đông hơn, hoặc có vị thế hơn trong nhóm, nên bên bị bắt nạt khó tự bảo vệ.
Một cú xô trong lúc đuổi bắt, một câu trêu trong lúc chơi chưa chắc là bắt nạt. Nhưng khi cả ba dấu hiệu cùng xuất hiện, cuộc chơi đã không còn là chơi.
Bảng phân biệt: đùa hay bắt nạt
| Dấu hiệu | Trêu đùa, chơi đùa thô | Bắt nạt |
|---|---|---|
| Nét mặt | Cả hai bên cười, hào hứng | Một bên cười, một bên sợ, xấu hổ, sắp khóc |
| Vai | Đổi vai thường xuyên: người đuổi thành người bị đuổi | Một người luôn ở vai bị đuổi, bị phạt, bị trêu |
| Sức lực | Người khoẻ hơn tự giảm sức | Người khoẻ hơn dùng hết sức, hoặc cả nhóm dồn vào một người |
| Sau cuộc chơi | Vẫn chơi với nhau, rủ nhau lần sau | Một bên tránh mặt, không muốn ra chơi nữa |
| Khi có người muốn dừng | Dừng được ngay | Không được dừng, bị chế giễu "nhát", "mít ướt" |
| Lời nói | Biệt danh vui mà người được gọi cũng thích | Biệt danh chê bai ngoại hình, gia cảnh, khuyết tật |
Nhà nghiên cứu Anthony Pellegrini và nhiều người khác đã chỉ ra rằng chơi đùa thô — vật nhau, đuổi bắt, xô đẩy có kiểm soát — là một phần bình thường của tuổi thơ, nhất là ở trẻ trai, và khác với đánh nhau thật ở nét mặt, ở việc đổi vai, và ở việc trẻ vẫn ở lại bên nhau sau đó. Bảng trên dựa trên tinh thần ấy.
Đuổi bắt: khi một đứa "bị" mãi
Trong đuổi bắt, người đuổi chạm được ai thì người ấy thành người đuổi. Luật này tự nó công bằng: vai người đuổi luôn luân chuyển. Nhưng có những cách luật bị bẻ cong:
- Cả nhóm thống nhất ngầm không để bạn chạy chậm nhất chạm được ai, bạn ấy "bị" suốt buổi.
- Người đuổi chỉ nhắm vào một bạn, dù bạn khác ở gần hơn.
- Bạn bị đuổi bị dồn vào góc, cả nhóm vây lại.
- Bạn yếu nhất bị gán vai "người đuổi" ngay từ đầu, không qua oẳn tù tì.
Những luật nhỏ có thể sửa:
- Giới hạn thời gian: làm người đuổi quá một khoảng thời gian (ví dụ hai phút) thì được đổi người bằng oẳn tù tì.
- Nhiều người đuổi: khi nhóm có bạn chạy chậm, cho hai người cùng đuổi.
- Không bắt lại ngay: người vừa bị chạm không được chạm lại người vừa bắt mình.
- Chọn người đuổi bằng nghi thức công bằng: oẳn tù tì, bài đếm loại, chứ không chỉ định.
Hình phạt thua cuộc: từ búng tai đến hát một câu
Trò dân gian Việt từ xưa có nhiều kiểu phạt người thua: búng tai, búng trán, cõng người thắng, quỳ, bôi nhọ nồi lên mặt, chui qua háng bạn. Trẻ con nhiều nơi trên thế giới cũng vậy — lời hát cũ của trò thả khăn Plumpsack ở Đức còn doạ đánh lưng người thua. Những hình phạt ấy từng được coi là một phần cái vui, nhưng chúng chứa đúng thứ dễ biến cuộc chơi thành bắt nạt: đau thể xác, xấu hổ trước đám đông, và thường rơi vào những đứa thua nhiều nhất — tức là đứa nhỏ nhất, yếu nhất.
Không cần bỏ hẳn hình phạt; người thua chịu một chút "giá" làm cuộc chơi có kịch tính hơn. Chỉ cần đổi sang những hình phạt vui, không đau, không nhục:
| Hình phạt cũ | Vấn đề | Thay bằng |
|---|---|---|
| Búng tai, búng trán | Đau; người khoẻ búng rất mạnh | Làm một mặt hề, kêu tiếng một con vật |
| Cõng người thắng | Trẻ nhỏ cõng trẻ lớn dễ ngã, đau lưng | Làm "xe" chở người thắng bằng cách đi trước dẫn đường |
| Quỳ, chui háng | Hạ thấp, làm nhục | Nhảy lò cò quanh nhóm một vòng |
| Bôi nhọ nồi lên mặt | Bẩn, xấu hổ, có thể dị ứng da | Đeo "vương miện thua cuộc" bằng giấy đến lượt sau |
| Bị trêu bằng biệt danh | Tổn thương kéo dài sau cuộc chơi | Hát một câu đồng dao, kể một chuyện cười |
Một quy ước tốt: người thua được chọn một trong vài hình phạt vui đã thống nhất trước, và hình phạt chỉ kéo dài trong cuộc chơi, không mang về lớp, về nhà.
Trẻ có thể làm gì
Trẻ cần được dạy trước, không đợi đến khi bị bắt nạt:
- Dùng từ "dừng": mọi nhóm chơi nên có từ này; ai hô thì cả nhóm dừng.
- Được quyền rời cuộc chơi: thấy không vui thì đi chỗ khác, không phải là "nhát".
- Kể với người lớn tin cậy: kể không phải là "mách lẻo" khi có người bị đau hay bị làm nhục.
- Đứng về phía bạn: khi thấy một bạn bị cả nhóm dồn, chỉ cần một người nói "thôi, đổi người đi" là nhiều khi đủ để cuộc chơi đổi chiều.
Người đứng xem có sức mạnh lớn hơn ta nghĩ. Nhiều nghiên cứu về bắt nạt ở trường học cho thấy khi bạn bè xung quanh lên tiếng, hành vi bắt nạt thường dừng lại nhanh hơn.
Người lớn nên phản ứng thế nào
- Can ngay khi thấy đau hoặc nhục: dừng cuộc chơi một cách bình tĩnh.
- Không làm bạn bị bắt nạt xấu hổ thêm: nói chuyện riêng với từng bên, không phân xử giữa đám đông.
- Sửa luật cho cả nhóm: thay vì chỉ trách một đứa, cùng nhóm đặt lại luật đổi người đuổi, đổi hình phạt.
- Theo dõi sau đó: trẻ có còn muốn ra chơi không, có né một nhóm bạn nào không.
- Nhờ hỗ trợ khi cần: nếu chuyện lặp lại, kéo dài, hoặc trẻ có dấu hiệu sợ hãi, lo âu, mất ngủ, hãy trao đổi với giáo viên và chuyên gia tâm lý học đường.
Bắt nạt ở trường học và các cách xử lý chuyên sâu là chủ đề riêng được bàn ở wiki khác trong hệ.
Góc nhìn hôm nay: giữ tiếng cười cho cả nhóm
Trêu nhau, đuổi nhau, phạt nhau vui vẻ là một phần tuổi thơ mà không ai muốn lấy mất của trẻ. Điều cần giữ là tiếng cười phải là của cả nhóm, không phải của số đông trên lưng một người. Trước mỗi buổi chơi, vài câu hỏi nhanh là đủ: "Ai làm người đuổi? Bao lâu thì đổi? Thua thì phạt gì cho vui?" Khi trẻ tự trả lời được, nhóm bạn đã tự xây được một cuộc chơi công bằng.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao phân biệt trêu đùa và bắt nạt?
Trêu đùa là khi cả hai bên cùng cười, đổi vai thường xuyên và ai muốn dừng thì dừng được. Bắt nạt là khi hành động cố ý, lặp lại với cùng một người, và bên kia mạnh hơn hoặc đông hơn nên người bị trêu không tự thoát ra được.
Hình phạt thua cuộc nào không nên dùng?
Không nên dùng hình phạt gây đau hoặc làm nhục như búng tai mạnh, quỳ, chui háng, bôi nhọ nồi lên mặt, gọi biệt danh chê bai. Thay bằng hình phạt vui như hát một câu, nhảy lò cò một vòng, làm mặt hề.
Con bị bạn nhắm vào mãi khi chơi đuổi bắt thì sao?
Có thể gợi ý nhóm thêm luật: làm người đuổi quá hai phút thì oẳn tù tì đổi người, có hai người cùng đuổi, không bắt lại ngay. Nếu chuyện lặp lại và con không vui, hãy trao đổi với người lớn trông nhóm hoặc thầy cô.
Ba dấu hiệu của bắt nạt là gì?
Theo cách mô tả của nhà tâm lý học Dan Olweus, bắt nạt có ba dấu hiệu: cố ý gây tổn thương, lặp lại nhiều lần với cùng một người, và có chênh lệch sức mạnh giữa hai bên.
Vật nhau, xô đẩy khi chơi có phải là bạo lực không?
Không hẳn. Chơi đùa thô có kiểm soát, khi cả hai cười, đổi vai và vẫn chơi với nhau sau đó, là một phần bình thường của tuổi thơ. Cần can khi nét mặt chuyển sang giận dữ, sợ hãi hoặc một bên muốn dừng mà không được.
