Trẻ khuyết tật cùng chơi: điều chỉnh trò dân gian để ai cũng tham gia

Trẻ khuyết tật hoàn toàn có thể cùng chơi trò dân gian với bạn bè nếu nhóm chịu điều chỉnh một chút: thu nhỏ hoặc đổi chỗ chơi, đổi cách "bắt" và cách ra hiệu lệnh, thay đồ dùng, chia vai hợp với từng bạn. Nguyên tắc là giữ phần vui của trò, đổi phần làm khó không cần thiết — và hỏi chính đứa trẻ, gia đình trẻ cần gì, thay vì đoán. Mục tiêu không phải là "chiếu cố", mà là để mọi đứa trẻ đều được là một người chơi thật sự.

Quyền được chơi của mọi đứa trẻ

Công ước Liên Hợp Quốc về Quyền trẻ em, Điều 31, ghi nhận quyền của mọi trẻ em được nghỉ ngơi, vui chơi và tham gia các hoạt động giải trí phù hợp với lứa tuổi. Công ước Liên Hợp Quốc về Quyền của người khuyết tật, Điều 30, nói rõ hơn: các quốc gia thành viên cần bảo đảm trẻ em khuyết tật được tiếp cận bình đẳng như các trẻ em khác trong việc tham gia vui chơi, giải trí, nghỉ ngơi và thể thao, kể cả trong hệ thống trường học. Việt Nam là thành viên của cả hai công ước, và Luật Người khuyết tật năm 2010 cũng ghi nhận quyền tham gia văn hoá, thể thao, giải trí của người khuyết tật.

Trên giấy là vậy, nhưng ở sân trường, ngõ xóm, trẻ khuyết tật vẫn hay đứng ngoài nhìn. Không phải vì bạn bè ác ý, mà thường vì không ai nghĩ ra cách để bạn ấy cùng chơi. Trò dân gian có một lợi thế lớn: luật do người chơi tự đặt, không có liên đoàn nào cấm đổi. Đổi luật cho hợp với nhóm là điều trẻ em vẫn làm hằng ngày.

Bốn chỗ có thể điều chỉnh

Trong giáo dục thể chất hoà nhập, người ta hay dùng một khung đơn giản gồm bốn chỗ có thể đổi, viết tắt tiếng Anh là STEP: không gian (Space), nhiệm vụ (Task), đồ dùng (Equipment) và con người (People). Áp vào trò dân gian:

Điều chỉnh theo từng nhu cầu

Mỗi đứa trẻ là một người riêng, không phải một "loại khuyết tật". Những gợi ý dưới đây chỉ là điểm xuất phát; cách tốt nhất luôn là hỏi trẻ và gia đình trẻ.

Trẻ nhìn kém hoặc không nhìn thấy

• Dùng tín hiệu âm thanh: bóng có chuông, người đuổi đeo chuông nhỏ, vỗ tay báo vị trí.
• Có bạn đồng hành nắm tay hoặc cùng cầm một đoạn dây ngắn khi chạy.
• Bịt mắt bắt dê là một trò rất hợp để cả nhóm trải nghiệm thế giới bằng tai — lúc đó bạn nhìn kém thường có lợi thế.
• Giữ sân gọn, báo trước khi có vật cản, không đổi chỗ đồ đạc mà không nói.

Trẻ nghe kém hoặc không nghe thấy

• Đổi hiệu lệnh bằng lời thành hiệu lệnh nhìn thấy được: giơ khăn đỏ là "đứng im", vẫy tay là "bắt đầu".
• Trong lối đứng im, người canh quay lại kèm một cử chỉ rõ ràng.
• Đứng ở chỗ bạn ấy nhìn thấy mặt khi giải thích luật; minh hoạ bằng động tác.
• Với đồng dao vỗ tay, nhịp có thể truyền bằng tay chạm tay, bằng nhìn.

Trẻ đi lại khó khăn, dùng xe lăn, nạng

• Cả nhóm cùng đi nhanh thay vì chạy, hoặc chơi bản ngồi.
• Người đuổi được "bắt" bằng cách chạm một ống xốp dài, để khoảng cách không còn là bất lợi.
• Vai "người canh" trong lối đứng im, "thầy thuốc" trong rồng rắn, người hô trong Simon Says, trọng tài, người giữ điểm là những vai quan trọng, không phải vai phụ.
• Các trò tại chỗ như ô ăn quan, chơi chuyền, bắn bi hầu như không cần điều chỉnh.

Trẻ cần sự ổn định, nhạy cảm với tiếng ồn hay chạm

• Giải thích luật trước, giữ luật ổn định, báo trước khi có phần ồn ào hay bất ngờ.
• Không ép chạm: trong đuổi bắt có thể "bắt" bằng cách gọi tên hoặc chạm vào khăn đeo hông.
• Có một góc yên tĩnh để bạn ấy nghỉ khi cần, và được quay lại chơi bất cứ lúc nào.
• Trẻ có thể thích một vai ổn định, như người đếm hay người giữ đồ — hãy để trẻ chọn.

Trẻ cần thời gian hơn để hiểu luật

• Làm mẫu trước khi giải thích bằng lời; chia luật thành từng bước.
• Chơi vài lượt "thử" không tính điểm.
• Dùng tranh, thẻ hình để nhắc luật.

Những điều nên tránh

• Cho "thắng" giả: trẻ khuyết tật nhận ra ngay khi người khác cố tình nhường, và điều đó khiến trẻ thấy mình không phải người chơi thật.
• Chỉ giao vai phụ mãi: mãi đứng cầm khăn, mãi làm người đếm mà không bao giờ được chạy, được bắt.
• Nói thay trẻ: hỏi trực tiếp "Cậu muốn chơi thế nào?" thay vì hỏi người lớn đi cùng.
• Đổi luật một cách lộ liễu, áp đặt: tốt nhất là cả nhóm cùng bàn, coi đó là một biến thể mới cho tất cả.
• Hứa hẹn "chơi để chữa": trò dân gian mang lại niềm vui và sự gắn kết; việc can thiệp, phục hồi chức năng là việc của chuyên gia.

Nhóm bạn học được gì

Điều chỉnh trò để một bạn khuyết tật cùng chơi không chỉ tốt cho bạn ấy. Cả nhóm học được cách nghĩ ra luật mới, cách nhìn một cuộc chơi từ góc của người khác, cách thắng mà không cần mạnh hơn. Rất nhiều biến thể ra đời từ những lần như vậy — bịt mắt cả nhóm, chơi ngồi, đuổi bắt bằng ống xốp — hoá ra vui đến mức cả nhóm muốn chơi mãi, kể cả khi không có bạn cần điều chỉnh.

Với thầy cô và phụ huynh, cách hiệu quả nhất thường là không tổ chức một "trò dành cho trẻ khuyết tật", mà là hỏi cả nhóm: "Làm sao để tất cả chúng ta cùng chơi được?" Trẻ em thường nghĩ ra những đáp án mà người lớn không ngờ tới.

Góc nhìn hôm nay: bắt đầu từ một câu hỏi

Nếu con bạn có một người bạn khuyết tật trong lớp, trong xóm, hãy gợi ý con hỏi bạn ấy thích chơi gì, chơi thế nào thì vui. Nếu con bạn là trẻ khuyết tật, hãy cùng con nghĩ ra một hai cách điều chỉnh trò quen thuộc, để con tự tin giới thiệu với bạn bè. Ở trường, thầy cô có thể chọn mỗi tuần một trò dân gian và cùng học sinh "thiết kế lại" để mọi bạn đều chơi được.

Khi có thắc mắc về khả năng vận động hay sức khoẻ của trẻ, hãy hỏi bác sĩ, chuyên viên phục hồi chức năng hoặc giáo viên giáo dục đặc biệt đang theo dõi trẻ.