Khi trẻ chơi, người lớn nên đứng ở chỗ đủ gần để thấy nguy hiểm và can kịp, nhưng đủ xa để trẻ tự quyết cuộc chơi: tự chọn trò, tự đặt luật, tự cãi nhau và tự làm lành. Khoảng cách ấy thay đổi theo tuổi và theo chỗ chơi — sát bên khi trẻ nhỏ ở gần nước, trong tầm mắt khi trẻ chơi ở sân, trong tầm gọi khi trẻ lớn chơi với nhóm bạn. Can thiệp chỉ khi có nguy hiểm thật, có người bị đau, hoặc có bạn bị bắt nạt.
Từ hiên nhà xưa đến băng ghế công viên
Ở làng quê và khu phố cũ, trẻ con chơi ngoài ngõ mà hiếm khi có người lớn "trông" theo nghĩa hôm nay. Nhưng cũng không bao giờ thật sự vắng người lớn: bà cụ ngồi hiên têm trầu, bác hàng nước đầu ngõ, chú sửa xe đạp, mẹ ai đó đang phơi đồ. Cả xóm là một mạng lưới mắt nhìn. Đứa nào chạy ra đường, có người quát; đứa nào ngã, có người đỡ. Còn chuyện cãi nhau, chia phe, phân xử — người lớn để mặc.
Ngày nay, ở nhiều thành phố, mạng lưới ấy mỏng đi. Trẻ ra sân chung cư, công viên thường có một người lớn đi kèm, đứng ngay cạnh. Điều này an toàn hơn ở một số mặt, nhưng cũng dễ dẫn tới một thói quen khác: người lớn chen vào từng lượt chơi, phân xử từng cuộc cãi, sắp xếp từng vai. Cuộc chơi khi ấy dần thành "hoạt động do người lớn tổ chức".
Vì sao không nên chen vào quá nhiều
Các nhà nghiên cứu về chơi thường nhấn mạnh một đặc điểm: chơi thật sự là việc trẻ tự chọn, tự dẫn dắt và làm vì chính niềm vui của nó. Bộ nguyên tắc nghề "playwork" ở Anh — nghề chuyên tổ chức không gian cho trẻ chơi tự do — mô tả chơi đúng như vậy: được tự do lựa chọn, tự định hướng và xuất phát từ động lực bên trong. Người làm playwork được đào tạo để hỗ trợ mà không chiếm quyền dẫn dắt của trẻ.
Nhà tâm lý học Peter Gray, trong cuốn sách năm 2013 về việc học qua chơi tự do, lập luận rằng khi người lớn luôn làm trọng tài, trẻ mất cơ hội học những thứ chỉ học được khi tự xoay xở: thương lượng luật, chịu thua, dỗ bạn đang giận để cuộc chơi tiếp tục. Không phải ai cũng đồng ý với mọi kết luận của ông, nhưng ý cốt lõi — trẻ cần những khoảng chơi không có người lớn điều khiển — được nhiều người chia sẻ.
Bốn khoảng cách trông trẻ
| Khoảng cách | Nghĩa là | Khi nào dùng |
|---|---|---|
| Trong tầm tay | Đủ gần để chạm được trẻ ngay lập tức | Trẻ nhỏ chưa biết bơi ở gần nước; trẻ mới tập đi ở nơi có bậc, có xe |
| Trong tầm mắt | Nhìn thấy trẻ liên tục, đến được trong vài giây | Trẻ mẫu giáo chơi ở sân, công viên; trẻ đang chơi trò có va chạm |
| Trong tầm gọi | Không nhìn liên tục, nhưng gọi là nghe, có việc là trẻ tìm được | Trẻ tiểu học chơi ở sân chung, ngõ cụt quen thuộc |
| Biết trẻ ở đâu | Có thoả thuận chỗ chơi, giờ về, cách liên lạc | Trẻ lớn chơi với nhóm bạn ở khu vực đã quen, ranh giới rõ |
Không có tuổi cố định cho từng khoảng. Mỗi đứa trẻ, mỗi chỗ chơi khác nhau. Điều quan trọng là khoảng cách được nới dần theo những gì trẻ đã chứng tỏ làm được, và co lại khi chỗ chơi mới, có nước, có xe.
Khi nào nên bước vào
| Tình huống | Nên can không? | Cách làm |
|---|---|---|
| Trẻ sắp chạy ra đường, lại gần mép nước, trèo lan can | Có, ngay lập tức | Gọi tên, hô "dừng", đến tận nơi |
| Có trẻ ngã đau, khóc không dỗ được | Có | Xem vết thương, an ủi, để trẻ tự quyết chơi tiếp hay nghỉ |
| Một bạn liên tục bị nhắm vào, bị cả nhóm trêu, bị loại mãi | Có | Can nhẹ nhàng, đổi luật hoặc đổi vai; nói chuyện riêng sau |
| Đánh nhau thật: giận dữ, đánh để làm đau | Có | Tách hai bên, cho bình tĩnh, nói chuyện sau |
| Cãi nhau về luật, ai đúng ai sai | Thường là không | Đợi; nếu trẻ đến nhờ, hỏi lại "Các con định giải quyết thế nào?" |
| Trẻ thua, dỗi, đòi về | Thường là không | Để trẻ tự bình tĩnh; ôm an ủi nếu trẻ tìm đến |
| Chơi đùa thô nhưng cả hai đều cười, thay phiên vai | Không | Quan sát; chỉ can khi tiếng cười thành tiếng hét giận |
| Trẻ đứng một mình nhìn nhóm khác chơi | Tuỳ | Đợi một lúc; nếu trẻ muốn vào mà không dám, có thể giúp một câu mở đầu |
Can thiệp ít nhất có thể
Khi phải bước vào, mục tiêu là đưa cuộc chơi trở lại tay trẻ càng nhanh càng tốt:
- Hỏi trước khi phán: "Có chuyện gì thế?", "Các con thấy nên làm sao?" — thay vì "Con kia sai rồi".
- Nhắc luật chứ không đặt luật mới: "Nhóm mình thống nhất là chạm thôi, không kéo mà."
- Đưa ra lựa chọn: "Chơi tiếp hay đổi trò khác?"
- Rút lui: giải quyết xong việc nguy hiểm thì lùi lại chỗ cũ, không đứng luôn giữa sân.
Khi được trẻ mời vào chơi
Có lúc trẻ mời người lớn cùng chơi: làm ông Sói, làm người quay dây, làm "thầy thuốc" trong rồng rắn. Đó là một lời mời đáng quý. Khi nhận lời, người lớn nên:
- Chơi theo luật của trẻ, kể cả khi luật ấy hơi lạ.
- Nhận những vai trẻ giao, không giành vai trung tâm.
- Điều chỉnh sức mình: chạy chậm hơn, kéo nhẹ hơn, nhưng không giả vờ thua lộ liễu.
- Biết lúc rút ra, trả sân lại cho nhóm.
Điện thoại và sự hiện diện thật
Đứng gần mà mắt dán vào điện thoại thì cũng như vắng mặt — nhất là ở gần nước, gần xe. Ở những chỗ chơi có rủi ro cao, người trông nên cất điện thoại. Ở những chỗ an toàn hơn như sân cỏ quen thuộc, có thể thư thả hơn, nhưng vẫn ngẩng lên thường xuyên. Trẻ cũng cảm nhận được người lớn "có mặt" hay không: một ánh mắt, một cái gật đầu khi trẻ nhìn về phía mình là đủ để trẻ yên tâm chơi tiếp.
Góc nhìn hôm nay: xây lại mạng lưới mắt nhìn
Không gia đình nào có thể trông con từng phút ở mọi nơi. Cách các xóm xưa làm được là chia việc trông cho cả cộng đồng. Ở chung cư, khu phố hôm nay, phụ huynh có thể làm điều tương tự: thay phiên nhau ngồi ở sân chung buổi chiều, quen mặt con nhà hàng xóm, thống nhất vài quy ước chung. Khi có nhiều người lớn quen biết quanh sân, mỗi người lớn có thể lùi xa hơn một chút — và trẻ lại có được những khoảng chơi tự do như ông bà chúng từng có.
Chuyện để trẻ thử những trò hơi mạo hiểm, như leo cây hay nhảy từ chỗ cao vừa phải, là một đề tài riêng được bàn ở wiki khác trong hệ.
Câu hỏi thường gặp
Có nên để trẻ tự chơi không có người lớn trông?
Tuỳ tuổi, tuỳ chỗ chơi và tuỳ những gì trẻ đã làm được. Trẻ nhỏ gần nước, gần xe cần người lớn trong tầm tay. Trẻ lớn hơn ở chỗ quen, ranh giới rõ có thể chơi trong tầm gọi hoặc chỉ cần thoả thuận chỗ chơi và giờ về.
Khi trẻ cãi nhau lúc chơi, bố mẹ có nên can không?
Thường là không, nếu chỉ là cãi về luật hay ai đúng ai sai. Đó là cơ hội để trẻ học thương lượng. Chỉ nên can khi cuộc cãi thành đánh nhau thật, hoặc một bạn bị cả nhóm nhắm vào.
Playwork là gì?
Playwork là nghề hỗ trợ trẻ chơi tự do, phát triển nhiều ở Anh. Người làm playwork tạo không gian và hỗ trợ khi cần, nhưng để trẻ tự chọn, tự dẫn dắt cuộc chơi, vì coi chơi là hoạt động xuất phát từ động lực bên trong của trẻ.
Làm sao biết trẻ đang đùa hay đánh nhau thật?
Khi đùa, trẻ thường cười, thay phiên vai, tự quay lại chơi tiếp. Khi đánh nhau thật, nét mặt giận dữ hoặc sợ hãi, một bên muốn thoát ra mà không được, đòn đánh nhằm làm đau. Gặp dấu hiệu thứ hai thì nên can ngay.
Có nên chơi cùng con khi con rủ?
Nên, đó là lời mời đáng quý. Hãy chơi theo luật của trẻ, nhận vai trẻ giao, điều chỉnh sức mình cho phù hợp mà không nhường lộ liễu, và biết lúc rút ra để trả cuộc chơi lại cho nhóm bạn.
