Trò dân gian dùng những đồ rất giản dị — sợi dây, chiếc khăn, que tre, vỏ lon, viên sỏi — nên ít ai nghĩ phải kiểm. Nhưng phần lớn tai nạn do đồ dùng đến từ vài chỗ quen thuộc: dây quấn quanh cổ, khăn bịt mắt buộc quá chặt, que có đầu nhọn hoặc dăm tre, lon có mép sắc, vật nhỏ lọt vào miệng trẻ dưới 3 tuổi. Kiểm nhanh trước khi chơi và chọn đồ thay thế mềm hơn là đủ để giữ cái vui mà bớt cái nguy.
Bảng kiểm nhanh từng loại đồ dùng
| Đồ dùng | Dùng trong | Rủi ro chính | Kiểm gì, thay gì |
|---|---|---|---|
| Dây nhảy, dây thừng | Nhảy dây, kéo co, căng làm ranh giới | Quấn cổ, quấn tay; tuột tay ngã; bỏng da tay khi dây trượt | Dây mềm, không móc kim loại; không quấn quanh cổ, cổ tay; cất gọn sau khi chơi |
| Dây chun | Nhảy dây chun | Đứt bật vào mặt, mắt | Bỏ dây chun đã giãn, nứt, khô; nối chắc; không kéo căng ngang tầm mặt |
| Khăn | Bịt mắt bắt dê, bỏ khăn, cướp cờ | Buộc quá chặt, cọ xát mắt; khăn quấn cổ khi chạy | Khăn sạch, mềm; buộc lỏng, kéo xuống được ngay; không buộc khăn quanh cổ |
| Que tre, que gỗ | Chơi chuyền, đánh khăng, cờ lau tập trận | Dăm đâm tay; đầu nhọn chọc mắt | Vót nhẵn, bo đầu tròn; không vung que ngang tầm mặt |
| Lon, hộp | Tạt lon, ném lon | Mép sắc khi lon móp, rách; lon còn đồ uống thu hút côn trùng | Dùng chai nhựa, hộp giấy, lon nhựa; bỏ lon móp rách |
| Sỏi, hạt, viên bi | Ô ăn quan, bắn bi, chơi chuyền | Trẻ nhỏ nuốt, nhét vào mũi tai; ném trúng người | Không để trong tầm với trẻ dưới 3 tuổi; dùng vật to hơn cho trẻ nhỏ |
| Bóng | Ném bóng, đuổi bắt bằng bóng | Bóng cứng trúng mặt; bóng lăn ra đường | Bóng mềm, bóng xốp, bóng vải; luật "bóng ra đường thì dừng ở mép" |
| Túi ni lông | Bày đồ hàng, đựng sỏi, bi | Trùm đầu gây ngạt | Không cho trẻ nhỏ chơi với túi ni lông; nhảy bao dùng bao tải, bao vải |
Dây: thứ hay bị coi nhẹ nhất
Sợi dây là đồ dùng đa năng nhất trong trò dân gian: nhảy dây, kéo co, buộc làm ranh giới, dắt nhau làm tàu hoả. Cũng vì quen thuộc, trẻ dễ dùng nó theo những cách nguy hiểm: quàng qua cổ bạn để "dắt ngựa", quấn quanh cổ tay cho chắc khi kéo co, buộc vào cành cây làm xích đu.
Ba quy ước với dây:
- Không quàng dây qua cổ — của mình hay của bạn, kể cả khi đùa.
- Không quấn dây quanh tay khi kéo co hay giữ dây; nắm bằng lòng bàn tay để có thể buông ngay.
- Cất dây sau khi chơi, không để dây vắt ngang lối đi, cầu thang, nhất là khi nhà có em bé.
Kéo co, dù vui, là trò cần tổ chức cẩn thận vì lực dồn lên tay rất lớn khi cả đội ngã; hướng dẫn an toàn kéo co chi tiết đã có ở wiki khác trong hệ.
Khăn bịt mắt: lỏng vừa đủ
Bịt mắt bắt dê, đập niêu, tìm đồ bịt mắt — nhiều trò vui nhờ một chiếc khăn che mắt. Khăn bịt mắt nên:
- Sạch, mềm, khô; mỗi bạn một khăn nếu có thể, nhất là khi đang mùa đau mắt đỏ.
- Buộc vừa đủ che mắt, không ép lên nhãn cầu, có thể tự kéo xuống ngay.
- Không buộc vòng xuống cổ.
Người bịt mắt cần được bảo vệ khỏi vật cản: cả nhóm làm "hàng rào sống" quanh khu chơi, hô "tường!", "bậc!" khi bạn bịt mắt đi gần chỗ nguy hiểm. Trò đập niêu bịt mắt có thêm cây gậy vung — cần khoảng trống rộng và người xem đứng xa.
Que tre: vót nhẵn, bo đầu
Que chuyền, que khăng, cờ lau, kiếm tre — trẻ làng xưa tự vót đồ chơi từ tre nứa. Tre vót vội thường có dăm sắc, đầu nhọn. Trước khi đưa cho trẻ:
- Vuốt tay dọc que để kiểm tra dăm.
- Bo tròn hoặc bọc đầu que.
- Que chuyền nhỏ cất xa tầm tay em bé.
- Quy ước không chĩa que vào mặt bạn, không vung que khi có người đứng gần.
Đánh khăng là trò có que bay, nguy cơ chấn thương mắt cao hơn hẳn các trò khác; luật và cách chơi an toàn đánh khăng đã có ở wiki khác trong hệ — ở đây chỉ nhắc rằng người đứng xem phải đứng ngoài hướng que bay.
Lon và vật ném: chọn thứ mềm hơn
Tạt lon dùng lon xếp chồng làm mục tiêu. Lon nhôm móp, rách có mép sắc như dao. Thay bằng chai nhựa rỗng, lon nhựa, hộp giấy, cốc giấy cứng, hoặc lon sạch đã bọc băng dính quanh miệng. Vật để ném nên là túi đậu nhỏ, bóng vải, dép mềm — không dùng gạch, đá, gậy.
Nguyên tắc chung với mọi trò ném: không ai đứng trước vạch ném khi người khác đang ném; nhặt đồ chỉ khi cả nhóm đã ném xong lượt.
Vật nhỏ và trẻ dưới 3 tuổi
Nhiều trò dân gian dùng vật nhỏ: sỏi ô ăn quan, hạt nhãn, bi ve, que chuyền, đầu ngón chuyền. Với trẻ lớn, đó là đồ chơi tuyệt vời. Với em bé dưới 3 tuổi đang ở cùng nhà, đó là nguy cơ hóc, nghẹt thở.
Một mẹo nhiều gia đình dùng: vật nào lọt qua lõi cuộn giấy vệ sinh thì coi là quá nhỏ cho trẻ dưới 3 tuổi. Đây chỉ là cách kiểm thô tại nhà, không thay thế tiêu chuẩn an toàn đồ chơi, nhưng đủ để nhắc người lớn cất đồ của anh chị xa tầm tay em bé.
Khi trẻ có dấu hiệu hóc dị vật — ho sặc liên tục, khó thở, không nói được — cần gọi cấp cứu và sơ cứu đúng cách; nên học kỹ năng này ở lớp có người hướng dẫn. Khi lo lắng, hãy hỏi bác sĩ nhi.
Đồ mua sẵn: nhìn nhãn
Ngày nay nhiều đồ chơi dân gian được bán sẵn: bộ ô ăn quan, dây nhảy, bộ chuyền, quay gỗ. Khi mua, nên xem nhãn có ghi độ tuổi phù hợp, cảnh báo vật nhỏ, và dấu hợp quy CR trên đồ chơi lưu hành ở Việt Nam. Đồ gỗ nên nhẵn, sơn không bong tróc, không có mùi hắc.
Góc nhìn hôm nay: một thói quen hai phút
Trước khi chơi, cả nhóm cùng kiểm đồ trong hai phút: dây có sờn không, khăn có sạch không, que có dăm không, lon có rách không. Sau khi chơi, cất đồ vào một chiếc giỏ chung, xa tầm với em bé. Biến việc kiểm đồ thành một phần của cuộc chơi — "ai tìm ra dăm tre trước được chọn đội" — giúp trẻ tự hình thành con mắt an toàn. Ông bà ngày xưa vót que cho cháu cũng luôn vuốt tay kiểm từng que; đó là thói quen đáng giữ.
Câu hỏi thường gặp
Chơi bịt mắt bắt dê cần lưu ý gì về khăn?
Dùng khăn sạch, mềm, buộc vừa đủ che mắt, không ép lên mắt và có thể kéo xuống ngay. Không buộc khăn vòng xuống cổ. Cả nhóm nên làm hàng rào và báo trước khi bạn bịt mắt đến gần vật cản.
Vì sao không được quàng dây qua cổ khi chơi?
Dây quàng qua cổ có thể bị kéo căng bất ngờ khi chạy, ngã hoặc vướng vào vật khác, gây nghẹt thở. Đây là quy ước không có ngoại lệ, kể cả khi trẻ chỉ đùa "dắt ngựa".
Tạt lon nên dùng lon gì cho an toàn?
Nên dùng chai nhựa rỗng, lon nhựa, hộp giấy hoặc cốc giấy cứng. Lon nhôm móp, rách có mép sắc dễ cắt tay. Vật ném nên là túi đậu nhỏ hoặc bóng vải.
Trẻ mấy tuổi chơi được sỏi ô ăn quan, bi ve?
Không nên để vật nhỏ như sỏi, hạt, bi ve trong tầm với trẻ dưới 3 tuổi vì nguy cơ hóc. Trẻ lớn hơn chơi được khi có quy ước không ngậm, không ném vật nhỏ.
Mua đồ chơi dân gian bán sẵn cần xem gì?
Xem nhãn độ tuổi phù hợp, cảnh báo vật nhỏ, dấu hợp quy CR trên đồ chơi lưu hành ở Việt Nam. Đồ gỗ nên nhẵn, sơn không bong, không có mùi hắc.
