Trẻ làng quê chơi gần ao, hồ, kênh mương an toàn hơn khi có một "ranh giới nước" rõ ràng mà cả nhóm thuộc lòng — chẳng hạn không ai ra quá gốc tre, bậc cầu ao, bờ đất kia — kèm ba điều: trẻ nhỏ luôn có người lớn trông trong tầm tay, trẻ lớn biết bơi và biết cách cứu bạn mà không nhảy xuống, và cả nhóm biết đuối nước thường diễn ra rất nhanh, rất im lặng. Ranh giới nước nên đặt trước khi chơi, không phải sau khi có chuyện.
Vì sao phải nói thẳng về đuối nước
Ao làng, bến sông, kênh mương là một phần tuổi thơ của nhiều thế hệ trẻ Việt: câu cá, tắm sông, thả thuyền giấy, đuổi bắt dọc bờ. Nhưng nước cũng là nơi nguy hiểm nhất với trẻ. Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), trong báo cáo toàn cầu về đuối nước năm 2014, xếp đuối nước vào nhóm mười nguyên nhân gây tử vong hàng đầu ở trẻ em và người trẻ. Ở Việt Nam, các báo cáo của cơ quan chức năng nhiều năm qua thường nhắc tới con số khoảng hai nghìn trẻ em tử vong vì đuối nước mỗi năm, nhiều nhất vào mùa hè và mùa lũ.
Phần lớn các vụ đuối nước ở trẻ xảy ra rất gần nhà: ao trong vườn, mương cạnh đường làng, hố nước công trình, bể chứa. Và rất nhiều vụ xảy ra khi trẻ đang chơi chứ không phải đang bơi.
Đuối nước không giống trên phim
Trên phim, người đuối nước vùng vẫy, la hét, vẫy tay cầu cứu. Thực tế thường khác hẳn. Người đang đuối nước, nhất là trẻ em, thường không kêu được vì miệng chìm nổi trong nước, không vẫy tay được vì tay đang cố đè xuống mặt nước để ngoi lên. Trẻ có thể chìm trong vòng chưa tới một phút, lặng lẽ, ngay cạnh những người khác.
Điều này có hai hệ quả quan trọng:
- Người trông không thể "nghe" để biết có chuyện — phải nhìn, liên tục.
- Trẻ chơi cùng cũng có thể không nhận ra bạn mình đang đuối, nhất là khi đang mải đuổi bắt, té nước.
Trẻ nhỏ còn có thể đuối nước ở chỗ nước rất nông — một vũng sâu vài tấc, một chậu nước, một bể chứa — nếu ngã úp mặt xuống mà không tự lật người được.
Ranh giới nước: đặt thế nào cho trẻ nhớ
Trẻ làng xưa thường được người lớn dặn những ranh giới rất cụ thể: "không ra quá cây gạo", "không xuống bậc cầu ao thứ ba". Cách dặn ấy hiệu quả hơn "đừng ra gần ao" chung chung, vì trẻ biết chính xác vạch nằm ở đâu.
| Bước | Cách làm | Ghi chú |
|---|---|---|
| 1. Chọn mốc | Chọn mốc nhìn thấy được: gốc cây, cột điện, bụi tre, bậc thềm | Mốc cách mép nước đủ xa, nhất là với trẻ nhỏ |
| 2. Đi cùng trẻ | Dẫn trẻ ra tận nơi, chỉ từng mốc | Hỏi lại: "Mình được chơi đến đâu?" |
| 3. Gắn với cuộc chơi | Mốc nước là vạch "ra ngoài" của mọi lối đuổi bắt | Ai chạy qua vạch là mất lượt |
| 4. Đổi theo mùa | Mùa lũ, mùa mưa, nước dâng thì lùi mốc xa hơn | Bờ đất mùa mưa dễ sạt |
| 5. Nhắc lại thường xuyên | Mỗi lần trẻ ra chơi chỗ mới | Kể cả khi về quê nội, quê ngoại |
Những cuộc chơi chạy đuổi nên đặt xa mép nước hẳn: rồng rắn quật đuôi, đuổi bắt lao nhanh rất dễ văng một bạn xuống ao. Câu cá, thả thuyền giấy thì chọn bậc cầu ao chắc chắn, có người lớn ngồi cạnh.
Người trông: trong tầm tay, không phải trong tầm mắt
Với trẻ nhỏ chưa biết bơi, các khuyến nghị an toàn nước thường nhấn mạnh người lớn phải ở trong tầm tay — đủ gần để chạm được trẻ ngay lập tức — chứ không chỉ "nhìn thấy từ xa". Một vài nguyên tắc chung:
- Một người canh nước rõ ràng: khi cả nhóm ra ao, sông, có một người lớn được giao nhiệm vụ chỉ trông trẻ, không làm việc khác.
- Không điện thoại: người canh không lướt điện thoại, không nấu nướng, không trò chuyện mải mê.
- Đổi ca rõ ràng: nếu người canh cần rời đi, phải giao lại cho người khác bằng lời: "Giờ chị trông nhé."
- Trẻ lớn không phải người canh: anh chị mười tuổi không thể thay người lớn trông em gần nước.
Dạy trẻ cứu bạn mà không nhảy xuống
Nhiều vụ đuối nước thương tâm là chuỗi: một trẻ đuối, bạn nhảy xuống cứu, rồi cả hai cùng chìm. Trẻ cần được dạy rằng khi thấy bạn đuối nước, không nhảy xuống, mà:
- Hô to gọi người lớn. Đây là việc quan trọng nhất.
- Đưa vật dài: cành cây, cây sào, gậy tre — nằm hoặc ngồi trên bờ để không bị kéo xuống.
- Ném vật nổi: can nhựa rỗng, phao, quả bóng, chai nhựa có nắp.
- Không xuống nước, kể cả khi mình biết bơi.
Có thể tập những bước này như một lối chơi ở chỗ khô: một bạn đóng vai "đuối nước" ngồi trên bãi cỏ, bạn khác tập hô, tìm sào, ném chai. Lặp lại vài lần, trẻ sẽ nhớ.
Học bơi và kỹ năng an toàn nước
WHO khuyến nghị dạy trẻ em lứa tuổi đi học kỹ năng bơi cơ bản và an toàn dưới nước như một trong những biện pháp phòng đuối nước. Ở Việt Nam, nhiều địa phương và trường học đã có các chương trình dạy bơi cho học sinh vào mùa hè.
Biết bơi giúp trẻ có cơ hội tự cứu mình nếu chẳng may rơi xuống nước. Nhưng biết bơi không có nghĩa là an toàn ở mọi nơi: nước sông có dòng chảy, ao có bùn và rong, hố công trình có vách dựng đứng, nước lạnh làm chuột rút. Trẻ biết bơi vẫn cần ranh giới và người trông.
Những chỗ nguy hiểm hay bị bỏ qua
- Hố công trình, hố đào lấy đất: đầy nước sau mưa, vách dốc, đáy sâu bất ngờ.
- Mương thoát nước, cống: mùa mưa nước chảy xiết, có thể cuốn trẻ.
- Bể chứa, chum vại, giếng: cần có nắp đậy chắc chắn.
- Ruộng ngập nước mùa lũ: không nhìn rõ đâu là bờ, đâu là mương.
- Bờ sông lở: đất mùa mưa có thể sạt bất ngờ.
Rào chắn quanh ao vườn, nắp đậy bể chứa và giếng là những biện pháp mà WHO đánh giá có hiệu quả cao trong việc giảm đuối nước ở trẻ nhỏ.
Góc nhìn hôm nay: giữ niềm vui bên nước, bớt nỗi lo
Không cần cấm trẻ quê đến gần ao hồ — điều ấy vừa khó làm vừa khiến trẻ lén đi. Điều cần là biến an toàn nước thành nếp chung của cả xóm: ranh giới rõ, người trông rõ, trẻ biết bơi và biết cứu bạn đúng cách. Khi về quê dịp hè, phụ huynh thành phố nên dành buổi đầu tiên đi một vòng quanh làng cùng con, chỉ từng ao, từng mương, đặt ranh giới trước khi con ra chơi với bạn mới.
Khi có trẻ bị đuối nước, gọi cấp cứu ngay và làm theo hướng dẫn của nhân viên y tế; kỹ năng sơ cứu đuối nước nên được học tại các lớp có người hướng dẫn.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao để trẻ chơi gần ao hồ an toàn?
Đặt ranh giới nước bằng mốc cụ thể mà trẻ nhìn thấy, có người lớn trông chuyên trách, trẻ nhỏ luôn ở trong tầm tay người lớn, và lối chạy đuổi đặt xa mép nước. Trẻ lớn nên được học bơi và học cách cứu bạn từ trên bờ.
Vì sao đuối nước thường diễn ra im lặng?
Người đang đuối nước thường không kêu được vì miệng chìm nổi trong nước và tay đang cố đè xuống mặt nước để ngoi lên. Vì vậy người trông phải nhìn liên tục, không thể chờ nghe tiếng kêu cứu.
Thấy bạn đuối nước, trẻ nên làm gì?
Không nhảy xuống, kể cả khi biết bơi. Hô to gọi người lớn, đưa sào, cành cây từ trên bờ, hoặc ném vật nổi như can nhựa rỗng, phao, quả bóng. Nằm hoặc ngồi trên bờ để không bị kéo xuống.
Trẻ biết bơi rồi có cần trông nữa không?
Vẫn cần. Sông có dòng chảy, ao có bùn và rong, hố công trình có vách dốc, nước lạnh gây chuột rút. Biết bơi giúp tăng cơ hội tự cứu, nhưng không thay được ranh giới và người trông.
Trẻ có thể đuối nước ở chỗ nước nông không?
Có. Trẻ nhỏ có thể đuối nước ở vũng nước, chậu nước hay bể chứa chỉ sâu vài tấc nếu ngã úp mặt mà không tự lật người được. Vì vậy bể chứa, chum vại, giếng cần có nắp đậy chắc chắn.
