Trẻ tự đặt luật: Piaget, những viên bi và bài học về công bằng

Năm 1932, nhà tâm lý học Thuỵ Sĩ Jean Piaget in cuốn Phán đoán đạo đức ở trẻ em, mở đầu bằng một việc tưởng chừng chẳng nghiêm túc: ngồi xuống chơi bi với các cậu bé ở Genève và Neuchâtel, nhờ các em dạy luật, rồi hỏi luật từ đâu ra, có đổi được không. Từ đó ông rút ra rằng trẻ nhỏ coi luật là thiêng liêng, do người lớn đặt và không được đổi; còn trẻ lớn hiểu luật là thoả thuận giữa những người chơi ngang hàng, đổi được nếu cả nhóm đồng ý. Theo Piaget, chính những cuộc chơi có luật giữa trẻ với trẻ là nơi trẻ học về công bằng.

Bài này kể lại nghiên cứu ấy, các giai đoạn Piaget mô tả, những phê bình về sau, và điều cha mẹ, thầy cô có thể làm khi trẻ cãi nhau về luật.

Vì sao lại là những viên bi

Piaget muốn biết trẻ hiểu thế nào về luật lệ và đạo đức. Hỏi thẳng "thế nào là đúng, sai" thì trẻ sẽ lặp lại lời người lớn. Ông chọn bi vì đó là thế giới luật lệ mà trẻ tự truyền cho nhau, gần như không có người lớn can thiệp. Luật bi ở mỗi vùng một khác, phức tạp, có tên gọi riêng cho từng tình huống — một "bộ luật" thật sự do trẻ con giữ gìn.

Ông và cộng sự đóng vai người không biết chơi, nhờ trẻ dạy, quan sát trẻ chơi thật, rồi đặt câu hỏi: luật này có từ bao giờ, ai đặt ra, có thể chơi theo luật mới không, luật mới có "đúng" bằng luật cũ không. Ông cũng tìm hiểu một số trò của bé gái, dù phần chính của sách xoay quanh bi.

Hai câu hỏi, hai bức tranh

Piaget phát hiện có một khoảng lệch thú vị giữa cách trẻ làm theo luật và cách trẻ nghĩ về luật.

Trẻ thực hành luật thế nào

Trẻ nghĩ gì về luật

• Trẻ nhỏ: luật là thiêng liêng, có từ xưa, do người lớn, ông bà hay "ông trời" đặt ra. Đổi luật là sai, kể cả khi cả nhóm đồng ý. Điều trớ trêu: chính những đứa coi luật là bất khả xâm phạm ấy lại hay chơi sai luật nhất.
• Trẻ lớn: luật là do người chơi thoả thuận. Có thể đổi, miễn mọi người đồng ý và luật mới công bằng. Và chính lúc hiểu luật là thoả thuận, trẻ lại giữ luật chặt chẽ nhất.

Từ luật chơi đến đạo đức

Từ bi, Piaget mở rộng sang các câu chuyện tình huống. Câu chuyện nổi tiếng: một cậu bé vô tình làm vỡ mười lăm cái chén khi mở cửa; một cậu khác làm vỡ một cái chén khi đang lén lấy mứt. Ai hư hơn? Trẻ nhỏ thường cho rằng cậu làm vỡ nhiều chén hư hơn — chúng phán đoán theo hậu quả. Trẻ lớn hơn chú ý đến ý định: cậu lén lấy mứt mới là người có lỗi.

Piaget gọi hai lối nghĩ này là:

• Đạo đức tuân phục (dị trị): đúng sai do người có quyền quyết định; luật cứng, phạt theo hậu quả.
• Đạo đức tự trị: đúng sai dựa trên thoả thuận và ý định; công bằng là đối xử ngang nhau, có tính đến hoàn cảnh.

Theo ông, quan hệ với người lớn — vốn không ngang hàng — nuôi lối nghĩ tuân phục. Còn quan hệ ngang hàng với bạn bè, nơi không ai có quyền tuyệt đối, buộc trẻ phải thương lượng, lắng nghe, nhường nhịn — và từ đó lớn lên đạo đức tự trị. Cuộc chơi có luật giữa trẻ với trẻ chính là "phòng thí nghiệm" của công bằng.

Những phê bình về sau

• Đánh giá thấp trẻ nhỏ: các nghiên cứu sau cho thấy nếu câu chuyện được kể rõ ràng hơn, trẻ khá nhỏ đã biết xét ý định. Các mốc tuổi của Piaget là xu hướng, không phải ranh giới cứng.
• Mẫu nghiên cứu hẹp: trẻ Thuỵ Sĩ đầu thế kỷ 20, chủ yếu là bé trai. Trẻ ở nền văn hoá khác có thể khác.
• Nhận xét về bé gái: Piaget cho rằng bé gái ít quan tâm đến việc xây dựng luật chi tiết như bé trai. Nhận xét này bị phê phán là phản ánh định kiến và cách chọn trò để quan sát hơn là khả năng thật của trẻ.
• Tiếp nối: Lawrence Kohlberg ở Mỹ phát triển ý của Piaget thành lý thuyết các giai đoạn phát triển đạo đức, rồi chính lý thuyết ấy lại bị Carol Gilligan và nhiều người khác phản biện.

Dù nhiều chi tiết đã được điều chỉnh, ý lớn của Piaget — trẻ học công bằng qua thương lượng với bạn ngang hàng — vẫn được nhiều nhà nghiên cứu coi trọng.

Trẻ Việt cãi nhau về luật

Ai từng chơi bắn bi, đánh đáo, ô ăn quan ngoài ngõ đều nhớ những trận cãi: "luật quê tao khác", "chạm rồi, không tính", "chơi lại", "ai nói thì người đó làm trọng tài". Người lớn thường thấy ồn ào, muốn can. Nhưng nhìn bằng con mắt Piaget, đó chính là lúc trẻ đang học: đưa lý lẽ, nghe lý lẽ, tìm cách xử công bằng, chấp nhận một luật chung để cuộc chơi đi tiếp.

Bi và đáo ngày xưa có khi ăn bi, ăn tiền. Khi kể cho trẻ hôm nay, nên giữ phần tranh luận luật, phần khéo léo, bỏ phần đặt cược.

Góc nhìn hôm nay: khi trẻ cãi luật, người lớn làm gì

1. Đừng vội phân xử. Chờ một chút xem trẻ có tự giải quyết được không.
2. Hỏi thay vì quyết: "Các con định chơi luật nào? Cả nhóm có đồng ý không? Làm thế nào để công bằng?".
3. Khuyến khích thoả thuận trước khi chơi: nói rõ luật ở đầu ván, nhất là khi có bạn mới, bạn từ nơi khác đến.
4. Chấp nhận luật của trẻ, kể cả khi khác luật người lớn nhớ. Dị bản là chuyện bình thường.
5. Can thiệp khi có bất công rõ: một đứa lớn áp đặt luật có lợi cho mình, hay bắt nạt đứa nhỏ.
6. Cho trẻ tự sáng tạo trò: thử đặt luật cho một trò mới, chơi thử, sửa luật — đó là bài học "lập pháp" đầu đời.

Muốn đọc thêm, có thể tìm bản dịch tiếng Anh của Phán đoán đạo đức ở trẻ em; chương đầu về bi rất dễ đọc và đầy những đoạn đối thoại sinh động giữa Piaget với các cậu bé.