Vật nhau, xô đẩy, đuổi bắt, đè nhau ra cỏ mà cười — các nhà nghiên cứu gọi là "chơi đùa thô" (rough-and-tumble play). Phần lớn trường hợp, đây không phải đánh nhau mà là một kiểu chơi bình thường, có ở trẻ em khắp nơi và ở nhiều loài thú non. Nó giúp trẻ học đọc tín hiệu của người khác, điều chỉnh sức mình, giữ bình tĩnh khi bị kích động. Rủi ro có thật — đau, ngã, có khi trượt thành đánh nhau — nên người lớn cần biết phân biệt chơi với đánh, và đặt vài luật an toàn thay vì cấm hẳn.
Bài này giúp người lớn nhận ra dấu hiệu, hiểu điều trẻ học được, và biết khi nào cần can thiệp.
Chơi đùa thô là gì
Chơi đùa thô gồm những hành động trông giống đánh nhau nhưng mang tinh thần chơi: vật, ghì, đè, xô, giằng co, đuổi, giả đấm đá không trúng thật, cõng nhau "cưỡi ngựa" giao chiến. Trẻ Việt quen với nhiều dạng: vật nhau trên bãi cỏ, sân đình; cõng nhau giật khăn; có nơi co một chân, ôm chân nhảy lò cò húc nhau mà gọi là "chọi gà".
Nhà tâm lý học Anthony Pellegrini và nhiều đồng nghiệp đã nghiên cứu kiểu chơi này ở trẻ em suốt mấy thập kỷ. Họ thấy nó phổ biến nhất ở tuổi tiểu học, có ở cả trẻ trai lẫn trẻ gái, dù trung bình trẻ trai chơi nhiều hơn.
Phân biệt chơi đùa thô với đánh nhau
Người lớn đứng xa dễ nhầm. Các nhà nghiên cứu đưa ra những dấu hiệu khá rõ:
| Dấu hiệu | Chơi đùa thô | Đánh nhau thật |
|---|---|---|
| Nét mặt | Cười, mặt thoải mái, "mặt chơi" | Cau có, nghiến răng, mặt đỏ giận dữ, khóc |
| Đổi vai | Lúc người này đè, lúc người kia đè; thay phiên đuổi và chạy | Một người luôn thắng thế, người kia luôn bị ép |
| Tự nương tay | Trẻ lớn, khoẻ hơn tự giảm sức để cuộc chơi kéo dài | Dùng hết sức để thắng hoặc làm đau |
| Tự nguyện | Cả hai muốn chơi, chủ động quay lại sau mỗi hiệp | Một người muốn thoát mà không thoát được |
| Đòn | Giả đánh, chạm nhẹ, không nhắm chỗ đau | Đánh thật, nhắm mặt, đầu, bụng |
| Kết thúc | Vẫn ở cạnh nhau, chơi tiếp trò khác | Tách ra, giận dỗi, mách người lớn |
| Người xung quanh | Thường chỉ hai, ba đứa, bạn khác ít để ý | Đám đông tụ lại xem, hò hét |
Một mẹo đơn giản: hỏi thẳng. Trẻ thường biết rất rõ mình đang chơi hay đang đánh nhau, và trả lời thật nếu người lớn hỏi bình tĩnh.
Trẻ học được gì từ chơi đùa thô
- Đọc tín hiệu: phải liên tục để ý nét mặt, tiếng kêu của bạn để biết bạn còn vui hay đã đau. Đây là bài học đọc cảm xúc rất thực tế.
- Điều chỉnh sức: biết dùng bao nhiêu lực là vừa. Trẻ khoẻ học nương tay; trẻ yếu học đứng vững.
- Giữ bình tĩnh khi bị kích động: tim đập nhanh, hơi thở gấp, mà vẫn phải giữ luật, không nổi nóng thật.
- Gắn kết: nhiều tình bạn, nhất là giữa trẻ trai, được xây qua những trận vật nhau cười ngặt nghẽo.
- Vận động toàn thân: sức mạnh, thăng bằng, khả năng ngã mà không đau.
Ở động vật, nhà thần kinh học Jaak Panksepp đã nghiên cứu chuột non vật nhau chơi và cho rằng hệ thần kinh có những mạch riêng cho niềm vui khi chơi đùa thân thể. Chơi đùa thô có vẻ là một nhu cầu sâu, không phải thói xấu cần sửa.
Khi nào chơi đùa thô trở thành vấn đề
Nghiên cứu cũng chỉ ra những trường hợp cần để ý:
- Chênh lệch quá lớn về tuổi, sức, cân nặng mà trẻ lớn không biết nương tay.
- Một trẻ luôn là "nạn nhân": luôn bị đè, không bao giờ được đổi vai, không dám từ chối.
- Trẻ chưa đọc được tín hiệu: có những trẻ khó nhận ra bạn đã hết vui, dễ tiếp tục khi bạn muốn dừng. Một số nghiên cứu của Pellegrini gợi rằng với nhóm trẻ thường bị bạn bè xa lánh, chơi đùa thô dễ trượt sang gây hấn hơn.
- Chuyển thành bắt nạt: dùng "chơi thôi mà" để che việc làm đau, làm nhục bạn.
- Nơi chơi nguy hiểm: gần bậc thềm, góc bàn, mép ao, mặt sân cứng.
Luật an toàn thay vì lệnh cấm
Nhiều trường học, nhiều gia đình cấm hẳn vì sợ. Cách cân bằng hơn là cùng trẻ đặt vài luật:
- Cả hai cùng muốn chơi. Ai không muốn thì không ai được kéo vào.
- Có tiếng dừng. Thống nhất một từ, ví dụ "dừng" hoặc vỗ tay xuống đất ba lần — ai nói là cả hai buông ngay.
- Không đầu, không cổ, không mặt. Không bóp cổ, không đè lên ngực lâu, không giật tóc.
- Chọn chỗ mềm, rộng: bãi cỏ, nệm, cát; tránh sân bê tông, gần đồ vật cứng.
- Người lớn khoẻ hơn thì nương tay: khi bố mẹ vật nhau với con, hãy để con thắng đôi lần, và dạy con cũng nương tay với em.
- Vui thì tiếp, đau thì dừng: thấy ai khóc, mặt cau, là dừng hỏi han.
Trong trò dân gian có xô đẩy, như rồng rắn lên mây hay giằng co, cũng nên nhắc luật không kéo áo, không giật mạnh, không xô người ngã.
Chơi đùa thô trong ký ức làng quê
Người lớn tuổi ở nông thôn Việt Nam nhiều người còn nhớ những buổi chiều vật nhau trên bãi cỏ, những trận "cưỡi ngựa" đứa lớn cõng đứa nhỏ giành khăn, những lần lăn từ triền đê xuống. Hội làng ở nhiều nơi cũng có đấu vật — cho thấy vật nhau theo luật là một phần văn hoá được người lớn công nhận, không chỉ là chuyện nghịch của trẻ con. Trẻ xem các đô vật đấu ở sân đình rồi về bắt chước với nhau, có "trọng tài", có "chào" trước khi vào trận. Những nghi thức nhỏ ấy chính là cách trẻ tự đặt khung an toàn cho cuộc chơi.
Bố mẹ vật nhau với con: nên hay không
Nhiều ông bố, bà mẹ có thói quen vật nhau, cù, cõng con giả làm ngựa. Đây là dịp để dạy con những luật trên trong môi trường an toàn nhất: người lớn làm mẫu cách nương tay, cách dừng ngay khi con nói dừng, cách thua vui vẻ. Trẻ được chơi đùa thô với người lớn biết điều chỉnh thường mang những luật ấy ra chơi với bạn.
Lưu ý: cù quá nhiều có thể làm trẻ khó chịu dù vẫn cười. Hãy tôn trọng khi trẻ nói thôi, dù trẻ đang cười.
Góc nhìn hôm nay
Chơi đùa thô không phải dấu hiệu trẻ hư hay hung hăng. Nó là một phần bình thường của tuổi thơ — các nhà nghiên cứu chơi gọi đây là một kiểu chơi có giá trị riêng. Người lớn nên quan sát, phân biệt, đặt luật, và can thiệp khi có dấu hiệu đánh nhau thật hay bắt nạt. Nếu trẻ có chấn thương, ngã mạnh vào đầu, đau kéo dài, hoặc người lớn lo về hành vi gây hấn của con, hãy hỏi bác sĩ nhi hoặc chuyên gia tâm lý trẻ em.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ vật nhau, xô đẩy có phải đang đánh nhau không?
Thường là không. Nếu trẻ cười, đổi vai qua lại, trẻ khoẻ hơn tự nương tay và sau đó vẫn chơi cạnh nhau, đó là chơi đùa thô. Đánh nhau thật có nét mặt giận dữ, một bên luôn bị ép và kết thúc bằng việc tách nhau ra.
Chơi đùa thô có ích gì cho trẻ?
Trẻ học đọc tín hiệu cảm xúc của bạn, điều chỉnh sức mình, giữ bình tĩnh khi bị kích động, gắn kết với bạn và vận động toàn thân. Nhiều loài thú non cũng chơi kiểu này.
Khi nào cần can thiệp khi trẻ chơi đùa thô?
Khi có chênh lệch sức quá lớn, một trẻ luôn bị ép không được đổi vai, có ai khóc hoặc mặt giận dữ, có dấu hiệu bắt nạt hoặc trẻ chơi ở chỗ nguy hiểm như gần bậc thềm, mặt sân cứng.
Có nên cấm trẻ chơi vật nhau không?
Nhiều chuyên gia khuyên đặt luật thay vì cấm hẳn: cả hai cùng muốn chơi, có tiếng dừng, không đụng đầu cổ mặt, chọn chỗ mềm rộng và dừng ngay khi có người đau.
Bố mẹ có nên vật nhau với con không?
Có thể, nếu bố mẹ nương tay, dừng ngay khi con nói dừng và làm mẫu cách thua vui vẻ. Đây là cách dạy con luật chơi đùa thô an toàn trước khi con chơi với bạn.