Trong nếp nhà Việt, cuộc chơi của trẻ thường tan khi có tiếng mẹ, tiếng bà gọi về ăn cơm, vào lúc chạng vạng khi khói bếp bốc lên và trời bắt đầu tối. Bữa cơm chiều là lúc cả nhà phải có mặt đủ, nên tiếng gọi ấy gần như là mệnh lệnh không thể cãi. Ngoài nó ra, cuộc chơi còn tan vì trời tối hẳn, vì có đứa ngã khóc, vì cãi nhau, hoặc đơn giản vì chán.
Bữa cơm chiều: cái mốc của cả ngày
Gia đình nông thôn xưa thường ăn hai bữa chính trong nhà: bữa trưa khi người lớn từ đồng về và bữa tối khi mọi việc đã xong. Bữa sáng nhiều nhà ăn qua loa hoặc ăn ngoài đồng. Bữa tối vì thế là bữa đông đủ nhất: ông bà, bố mẹ, con cháu ngồi quanh mâm, thường trải chiếu dưới nền nhà hoặc trên phản.
Trong nếp ăn ấy, có những phép tắc trẻ con phải giữ: đợi người lớn ngồi vào mâm, mời từng người trước khi ăn, không bỏ bữa. Một đứa trẻ mải chơi không về là làm hỏng cái trật tự của cả nhà. Cho nên tiếng gọi về ăn cơm không chỉ là lời nhắc đói no, nó là lời gọi trở về với gia đình.
Tiếng gọi vang khắp xóm
Lúc chạng vạng, xóm quê vang lên những tiếng gọi giống nhau: "Tí ơi, về ăn cơm!", "Cu Tèo đâu rồi, về tắm còn ăn cơm!". Người gọi có khi là mẹ, có khi là bà, có khi là chị lớn được sai đi tìm em. Ở làng, tiếng gọi lan rất xa vì không có tiếng xe, tiếng máy. Trẻ đang chạy ở sân đình hay bờ đê vẫn nghe được giọng mẹ mình giữa bao giọng khác.
Trẻ con có cả một "thang đo" cho tiếng gọi. Lần gọi đầu còn có thể giả vờ không nghe. Lần thứ hai giọng gắt hơn thì bắt đầu chào bạn. Lần thứ ba có kèm tên đầy đủ, hay kèm câu "về mà xem", thì phải chạy ngay. Người lớn lên ở quê nào cũng biết cái thang đo ấy.
Những tín hiệu khác ngoài tiếng gọi
- Khói bếp: nhìn thấy khói trên mái nhà mình là biết mẹ đang nấu.
- Trâu về chuồng, gà lên chuồng: đồng hồ tự nhiên của chạng vạng.
- Đèn dầu thắp lên: những đốm sáng vàng trong các nhà báo rằng ngày đã hết.
- Bạn bè lần lượt bị gọi: khi nhóm còn ba bốn đứa thì cuộc chơi cũng tự tan.
Cuộc chơi tan vì những lý do nào
| Lý do tan | Thường xảy ra lúc nào | Trẻ phản ứng ra sao |
|---|---|---|
| Tiếng gọi về ăn cơm, đi tắm | Chạng vạng | Cò kè "một ván nữa thôi", rồi chạy về |
| Trời tối hẳn | Đêm không trăng | Tự giải tán, hẹn mai |
| Có đứa ngã, khóc | Bất cứ lúc nào | Cả nhóm dỗ, hoặc sợ bị mắng nên tản đi |
| Cãi nhau to | Khi chơi lâu, mệt | "Nghỉ chơi", mỗi đứa một ngả |
| Chủ đồ chơi về | Khi đứa có bóng, có dây bị gọi | Nhóm đổi sang lối khác hoặc giải tán |
| Chán | Sau khi chơi đi chơi lại một trò | Đổi trò, hoặc ngồi tán chuyện |
| Trời mưa | Mùa hè, chiều giông | Chạy vào hiên, có khi tắm mưa luôn |
"Một ván nữa thôi": cò kè là một nghệ thuật
Rất ít đứa trẻ về ngay ở tiếng gọi đầu tiên. Câu "một ván nữa thôi mẹ ơi" có lẽ có mặt ở mọi thứ tiếng. Cuộc cò kè ấy là một bài tập thương lượng sớm: trẻ ước lượng sức chịu đựng của mẹ, đổi lấy năm phút chơi thêm bằng lời hứa tắm nhanh, ăn ngoan.
Những nhóm chơi lâu năm còn có luật riêng: ai bị gọi về thì được "giữ chỗ" cho ngày mai, hoặc cuộc chơi đang dở được "treo" lại, sáng mai ai đến trước thì chơi tiếp. Ô ăn quan kẻ trên sân gạch có khi được để nguyên qua đêm, quân sỏi gom vào một góc.
Ở nơi khác, cuộc chơi tan thế nào
Trẻ em khắp nơi đều có tín hiệu tan cuộc chơi riêng, gắn với nhịp sống của mỗi nền văn hoá.
- Nhật Bản: nhiều thị trấn phát qua loa công cộng một giai điệu vào cuối chiều, thường là bài đồng dao "Yūyake Koyake", vừa là tín hiệu cho trẻ về nhà vừa để thử hệ thống loa cảnh báo thiên tai.
- Mỹ và các nước nói tiếng Anh: câu dặn quen thuộc của nhiều thế hệ là "về nhà khi đèn đường bật sáng".
- Nhiều làng châu Âu: tiếng chuông nhà thờ buổi chiều từng là mốc giờ cho cả làng, kể cả trẻ con.
Điểm chung là tín hiệu không cần đồng hồ, ai cũng nghe hoặc thấy, và gắn với lúc trời sắp tối. Điều này cho thấy một nhu cầu rất phổ quát: trẻ được tự do chơi ngoài trời, nhưng cộng đồng cần một cái mốc chung để gọi trẻ về.
Tiếng gọi trong ký ức người xa quê
Hỏi những người Việt đã rời làng lên phố hay ra nước ngoài nhớ gì nhất về tuổi thơ, nhiều người nhắc đến đúng khoảnh khắc ấy: trời nhá nhem, mùi rơm rạ cháy trong bếp, tiếng mẹ gọi tên mình từ đầu ngõ. Ký ức không nằm ở cuộc chơi cụ thể nào, mà ở cảm giác có người đang chờ mình về.
Văn chương viết về làng quê cũng hay dừng lại ở giờ chạng vạng. Trong Hai đứa trẻ của Thạch Lam, chiều tối ở phố huyện được tả bằng tiếng trống thu không, tiếng muỗi vo ve và ngọn đèn con của chị Tí; hai chị em Liên và An thức đến khuya chờ chuyến tàu đêm đi qua rồi mới đi ngủ. Đọc lại, ta hiểu rằng giờ cuộc chơi tan cũng là lúc trẻ nhận ra nhịp sống của người lớn quanh mình.
Góc nhìn hôm nay: một "tiếng gọi" mà trẻ chấp nhận
Trẻ hôm nay chơi ở sân chung cư, công viên, nhà bạn, hoặc trước màn hình. Tiếng gọi về ăn cơm vẫn cần, nhưng cách gọi có thể khôn khéo hơn để bớt giằng co.
- Báo trước: "mười phút nữa về nhé" giúp trẻ chuẩn bị kết thúc, thay vì bị cắt ngang.
- Dùng mốc tự nhiên: "khi đèn sân bật thì về", "hết ván này thì về". Mốc rõ ràng thì ít cãi.
- Cho trẻ "treo" cuộc chơi: trẻ yên tâm về hơn nếu biết mai được chơi tiếp, đồ được giữ nguyên.
- Thống nhất với phụ huynh khác: cả nhóm cùng về một giờ thì không đứa nào thấy thiệt.
- Giữ bữa tối đủ mặt: tiếng gọi chỉ có ý nghĩa khi bữa cơm thật sự là lúc cả nhà quây quần, không mỗi người một màn hình.
Kể cho con nghe về tiếng gọi về ăn cơm ngày xưa, về khói bếp và đèn dầu, cũng là cách để con hiểu vì sao bố mẹ coi trọng bữa cơm chiều đến vậy.
Câu hỏi thường gặp
Ngày xưa trẻ em chơi đến khi nào thì về?
Phần lớn chơi đến chạng vạng, khi có tiếng mẹ hoặc bà gọi về tắm, ăn cơm. Những đêm trăng sáng, trẻ được chơi sau bữa tối. Khói bếp, trâu về chuồng, đèn dầu thắp lên cũng là những dấu hiệu báo ngày đã hết.
Vì sao bữa cơm tối quan trọng trong gia đình Việt?
Bữa tối thường là bữa đông đủ nhất, khi mọi người đã xong việc đồng áng hay đi làm về. Đó là lúc cả nhà quây quần, con cháu mời ông bà, bố mẹ trước khi ăn. Trẻ mải chơi không về là làm lỡ cái nếp chung ấy.
Làm sao gọi con về mà con không mè nheo?
Hãy báo trước vài phút, dùng một mốc rõ ràng như hết ván hoặc khi đèn sân bật, và cho con biết cuộc chơi có thể tiếp tục hôm sau. Thống nhất giờ về với phụ huynh các bạn cũng giúp trẻ dễ chấp nhận hơn.
Ở Nhật, trẻ con về nhà lúc nào?
Nhiều thị trấn ở Nhật phát một giai điệu qua loa công cộng vào cuối chiều, thường là bài "Yūyake Koyake". Giai điệu này vừa nhắc trẻ về nhà vừa giúp kiểm tra hệ thống loa cảnh báo thiên tai; giờ phát thay đổi tuỳ địa phương và mùa.
Cuộc chơi của trẻ thường tan vì lý do gì?
Ngoài tiếng gọi về ăn cơm, cuộc chơi tan khi trời tối, có bạn ngã khóc, cãi nhau to, chủ đồ chơi bị gọi về, trời mưa hoặc cả nhóm đã chán. Nhóm chơi lâu năm hay có luật "treo" cuộc chơi để hôm sau chơi tiếp.
