Đêm sáng trăng là đêm hội của trẻ con làng quê xưa. Khi chưa có điện, trăng rằm và những đêm quanh rằm là nguồn sáng duy nhất đủ để trẻ ra sân chạy nhảy sau bữa tối. Cả xóm tụ lại ở sân đình, sân phơi, bãi cỏ: người lớn ngồi hóng mát, trẻ con chơi rồng rắn, bịt mắt bắt dê, chi chi chành chành, hát đồng dao gọi ông trăng xuống chơi.
Vì sao đêm trăng lại quan trọng đến thế
Ngày nay khó hình dung một làng không có đèn đường. Nhưng ở nông thôn Việt Nam trước khi điện về, đêm không trăng tối đặc. Đèn dầu trong nhà chỉ đủ soi một góc, ra khỏi cổng là mò mẫm. Trẻ con phải ở trong nhà sau bữa tối.
Đêm có trăng thì khác. Ánh trăng rằm không đủ để đọc chữ nhỏ, nhưng đủ để nhìn thấy mặt bạn, thấy bờ ao, thấy vạch kẻ trên sân gạch. Người lớn yên tâm cho con ra ngoài, vì chính họ cũng ra ngồi hóng mát. Đêm trăng biến sân làng thành một sân chơi chung.
Đêm nào trăng sáng, trăng lên lúc nào
Trẻ quê không cần lịch thiên văn, chúng biết trăng qua lịch âm của bà. Theo nhịp tuần trăng:
- Đầu tháng âm lịch: trăng non mảnh như lưỡi liềm, lên ban ngày và lặn sớm sau hoàng hôn, đêm tối nhanh.
- Khoảng mùng 8–10: trăng thượng huyền, sáng nửa đầu đêm, đủ cho một cuộc chơi ngắn sau bữa tối.
- Rằm (14–16): trăng tròn, mọc gần lúc mặt trời lặn và sáng suốt đêm; đây là những đêm chơi lâu nhất.
- Sau rằm: trăng mọc muộn dần, trung bình mỗi ngày chậm khoảng 50 phút, nên đầu hôm tối dần.
Vì thế những câu như "rằm này ra sân chơi nhé" là lời hẹn có cơ sở hẳn hoi: đó là mấy đêm hiếm hoi có ánh sáng tự nhiên ngay từ đầu hôm.
Đêm trăng trẻ con chơi gì
Ánh trăng mờ hợp với những lối chơi nhiều người, ồn ào và không cần nhìn chi tiết.
| Lối chơi | Vì sao hợp đêm trăng |
|---|---|
| Rồng rắn lên mây | Đông người, hát to, chạy trong vùng sân rộng |
| Bịt mắt bắt dê | Đêm mờ làm người bịt mắt và người chạy gần như ngang nhau |
| Chi chi chành chành, nu na nu nống | Ngồi thành vòng, chỉ cần tay và lời đồng dao |
| Đuổi bắt, mèo đuổi chuột | Sân phẳng, không cần đồ |
| Kể chuyện cổ tích, chuyện ma | Trăng soi bóng cây, càng thêm rờn rợn |
| Hát đồng dao gọi trăng | Trăng chính là nhân vật của bài hát |
Trốn tìm cũng là lối chơi đêm trăng quen thuộc, nhưng người lớn thường dặn không trốn vào vườn sâu, đống rơm xa hay chuồng trâu, vì khó tìm và dễ gặp rắn.
Trăng trong đồng dao, ca dao của trẻ
Trăng là một trong những hình ảnh xuất hiện nhiều nhất trong lời hát của trẻ con Việt. Bài đồng dao quen thuộc bắt đầu bằng "Ông giẳng ông giăng / Xuống chơi với tôi / Có bầu có bạn / Có ván cơm xôi…" mời ông trăng xuống sân cùng chơi như một người bạn. Mỗi vùng hát một dị bản, nối dài bằng những vần rất ngộ.
Câu ca dao "Thằng Cuội ngồi gốc cây đa / Để trâu ăn lúa gọi cha ời ời" gắn với truyền thuyết chú Cuội trên cung trăng. Khi ngồi dưới trăng, trẻ con được người lớn chỉ cho cái bóng đen trên mặt trăng, bảo đó là cây đa và chú Cuội. Đó là truyền thuyết dân gian; còn về khoa học, những vùng tối ấy là các đồng bằng đá bazan trên bề mặt Mặt Trăng.
Rằm tháng Tám: đêm trăng của trẻ em
Trong năm, đêm trăng được chờ đợi nhất là rằm tháng Tám âm lịch, tết Trung thu. Người Việt từ lâu coi đây là tết của trẻ em: trẻ được rước đèn ông sao, đèn cá chép, đèn kéo quân, được phá cỗ với bánh nướng, bánh dẻo, hoa quả bày thành mâm. Các sách viết về phong tục Việt đều ghi Trung thu như một dịp vui của trẻ con.
Trung thu đêm trăng cũng có ở nhiều nước châu Á. Ở Trung Quốc có tục ngắm trăng, ăn bánh trung thu, rước đèn. Ở Hàn Quốc, dịp Chuseok, phụ nữ có điệu múa vòng tròn Ganggangsullae dưới trăng tròn, được UNESCO ghi danh là di sản văn hoá phi vật thể năm 2009. Người Nhật có tục ngắm trăng tsukimi với bánh dày và cỏ lau. Mỗi nơi một nét riêng, nhưng đều coi trăng tròn mùa thu là lúc để tụ họp.
Người lớn cũng ra sân
Điều làm đêm trăng khác hẳn những buổi chơi ban ngày là có người lớn cùng ra ngoài. Đàn ông ngồi chõng tre uống nước chè, phụ nữ quạt cho con nhỏ, các bà kể chuyện xưa. Thanh niên trong làng có khi hát đối đáp ở đầu xóm. Trẻ con chơi giữa vòng người lớn ấy, vừa được tự do vừa được che chở.
Đêm trăng vì thế cũng là lúc trẻ học lóm rất nhiều: nghe người lớn bàn chuyện mùa màng, nghe bà kể chuyện Tấm Cám, nghe các anh chị hát câu ví, câu hò. Ranh giới giữa thế giới trẻ con và thế giới người lớn mềm đi. Nhiều bài đồng dao, câu đố, câu chuyện cổ được truyền cho trẻ chính trong những đêm như thế.
Đêm trăng và nỗi lo của người lớn
Đêm trăng vui nhưng không phải không có rủi ro. Người lớn xưa vẫn dặn:
- Không ra gần ao hồ: dưới trăng, mặt nước và mặt đất trông gần như nhau.
- Coi chừng rắn, rết: mùa hè thu, rắn hay bò ra bờ ruộng, đống rơm vào ban đêm.
- Chơi trong vùng nghe được tiếng gọi: không kéo nhau ra đồng xa.
- Về khi trăng lặn hoặc khi người lớn gọi: trăng khuất mây là lúc dễ ngã nhất.
Ngày nay, nếu cho trẻ chơi đêm ngoài trời, có thể mang đèn pin, chọn sân phẳng quen thuộc, kiểm tra trước những chỗ hố, bậc, và dặn trẻ không chơi gần đường có xe.
Góc nhìn hôm nay: đưa trẻ đi "chơi trăng"
Trẻ thành phố hôm nay ít khi để ý trăng, vì đèn đường sáng suốt đêm. Một buổi "chơi trăng" có chủ ý có thể là trải nghiệm đáng nhớ:
- Xem lịch âm cùng con, chọn một đêm rằm, rủ vài gia đình ra sân chung cư, bãi cỏ công viên hoặc về quê.
- Tắt bớt đèn nếu có thể, để mắt trẻ quen với ánh trăng chừng mười lăm, hai mươi phút.
- Hát lại "Ông giẳng ông giăng" và kể chuyện chú Cuội, rồi giải thích thêm những vùng tối trên Mặt Trăng là gì.
- Chơi một lối đông người: rồng rắn, vòng tròn nu na nu nống, để trẻ cảm được không khí sân làng xưa.
- Quan sát trăng mỗi tối trong một tuần, vẽ hình trăng vào sổ, để trẻ tự thấy trăng khuyết dần, mọc muộn dần.
Những ai muốn đọc thêm về đêm trăng làng quê có thể tìm các tập truyện viết về làng của Tô Hoài, Duy Khán, hoặc bộ Nếp cũ của Toan Ánh viết về tết nhất, hội hè ở làng Việt.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ con làng quê xưa chơi gì vào đêm trăng?
Trẻ thường chơi những lối đông người như rồng rắn lên mây, bịt mắt bắt dê, mèo đuổi chuột, ngồi vòng chơi chi chi chành chành, nu na nu nống, hát đồng dao gọi trăng và kể chuyện cổ tích. Sân đình, sân phơi và bãi cỏ là những chỗ chơi quen thuộc.
Vì sao trẻ em xưa hay chơi vào đêm rằm?
Khi chưa có điện, chỉ những đêm quanh rằm mới có trăng sáng từ đầu hôm đến khuya. Trăng tròn mọc gần lúc mặt trời lặn nên sau bữa tối trẻ đã có ánh sáng để chơi, người lớn cũng ra sân hóng mát và trông chừng.
Bài đồng dao "Ông giẳng ông giăng" có nội dung gì?
Đây là bài đồng dao trẻ em mời ông trăng xuống chơi, hứa có bạn bè, cơm xôi, bánh trái. Bài có nhiều dị bản theo vùng, nối dài bằng những câu vần ngộ nghĩnh, thường được hát khi trẻ ngồi chơi dưới trăng.
Bóng đen trên mặt trăng có phải chú Cuội ngồi gốc cây đa không?
Chú Cuội và cây đa là truyền thuyết dân gian Việt Nam giải thích những vệt tối trên mặt trăng. Về khoa học, đó là các đồng bằng đá bazan hình thành từ dung nham rất lâu trước đây, trông tối hơn vùng cao nguyên xung quanh.
Trăng lên muộn mỗi ngày bao nhiêu?
Trung bình Mặt Trăng mọc muộn hơn khoảng 50 phút mỗi ngày, con số thực tế thay đổi theo mùa và vĩ độ. Vì vậy sau rằm, đầu hôm tối dần và trăng chỉ lên vào nửa đêm về sau.
