Nhóm bạn chơi tự giải quyết mâu thuẫn bằng những cách rất cũ mà hiệu quả: cãi lý theo luật, chơi lại lượt đó, nhờ đứa lớn phân xử, oẳn tù tì để quyết, hoặc "nghỉ chơi" vài hôm rồi ngoéo tay làm lành. Điều giữ cho cả nhóm không tan là ai cũng muốn được chơi tiếp, nên sớm muộn đều phải nhượng bộ. Người lớn chen vào quá sớm thường lấy mất của trẻ bài học ấy.
Trẻ con cãi nhau vì những gì khi chơi
Hầu hết cuộc cãi trong nhóm chơi xoay quanh vài chuyện lặp đi lặp lại, ở làng hay ở phố đều giống nhau.
- "Chạm rồi" hay "chưa chạm": trong đuổi bắt, rồng rắn, bịt mắt bắt dê.
- Ra ngoài vạch hay chưa: nhảy lò cò giẫm vạch, quả bóng lăn qua ranh.
- Ăn gian: hé mắt khi làm "cái", đếm nhanh, giấu bớt quân ô ăn quan.
- Chia phe không cân: phe nào toàn đứa lớn, phe nào toàn đứa nhỏ.
- Đến lượt ai: ai được làm "đầu rồng", ai phải làm "cái" mãi.
- Đồ chơi của ai: hòn bi này của tao, quả bóng nhà tao.
Nhà tâm lý học Jean Piaget, khi quan sát trẻ em Thuỵ Sĩ chơi bi cho cuốn sách năm 1932 về phán đoán đạo đức, nhận thấy trẻ ở tuổi tiểu học dành rất nhiều thời gian cãi về luật, có khi nhiều hơn thời gian chơi. Theo ông, chính những cuộc cãi ấy là nơi trẻ học rằng luật là thứ mọi người cùng thoả thuận, có thể sửa nếu cả nhóm đồng ý.
Những cách xử lý mà trẻ tự nghĩ ra
| Cách | Dùng khi nào | Vì sao hiệu quả |
|---|---|---|
| Chơi lại lượt đó | Không ai chắc ai đúng | Không ai thua lý, cuộc chơi tiếp tục ngay |
| Nhờ đứa lớn hoặc đứa đứng ngoài phân xử | Hai bên cãi gay gắt | Có người thứ ba, ít thiên vị hơn |
| Oẳn tù tì, tung đồng xu, rút que | Tranh lượt, tranh vai | May rủi thì không ai giận ai |
| Đặt luật mới cho lần sau | Chỗ luật cũ mơ hồ | Ngăn cãi lại chuyện cũ |
| Đổi phe | Phe quá chênh | Giữ cho cuộc chơi còn hồi hộp |
| Tạm nghỉ, đổi sang chơi khác | Đã nóng giận | Cho thời gian nguôi |
Không ai dạy trẻ những cách này một cách bài bản. Chúng truyền từ lớp trẻ này sang lớp trẻ khác, như luật của chính cuộc chơi. Câu "chơi lại, chơi lại" có lẽ là câu phân xử được dùng nhiều nhất trong mọi sân chơi.
"Nghỉ chơi" và "làm lành": nghi thức của tình bạn trẻ con
Nghỉ chơi
Khi giận thật, trẻ con Việt tuyên bố "nghỉ chơi", "không chơi với mày nữa", có đứa còn ngoắc ngón tay út ra rồi giật mạnh như cắt đứt. Có nơi nói "cạch mặt". Lời tuyên bố nghe rất nặng nhưng thường chỉ có hạn: một buổi, một ngày, có khi chỉ đến lúc nhóm cần đủ người để chia phe.
Làm lành
Cách làm lành phổ biến nhất của trẻ Việt là ngoéo tay: hai đứa móc ngón út vào nhau, có khi kèm câu hứa "không giận nữa". Nhiều đứa còn "đóng dấu" bằng cách chạm ngón cái. Có những cách làm lành không lời: chìa cho bạn nửa quả ổi, rủ bạn chơi chung như chưa có gì xảy ra, gọi tên bạn ngoài ngõ như mọi hôm.
Nghi thức móc ngón út có ở nhiều nước. Trẻ em Nhật có câu "yubikiri genman" khi ngoắc tay hứa hẹn. Ở nước Anh, vợ chồng Iona và Peter Opie ghi lại trong các công trình sưu tầm của họ những câu vần trẻ em đọc khi móc ngón út để làm lành sau khi giận nhau. Có vẻ trẻ con ở khắp nơi đều cần một hành động cụ thể, có thể nhìn thấy, để đánh dấu rằng cơn giận đã qua.
Ăn gian và "luật bất thành văn"
Trong mọi nhóm chơi, chuyện ăn gian là nguồn cãi vã lớn nhất. Thú vị là trẻ con có hẳn một hệ thống phân biệt các mức ăn gian. Hé mắt khi làm "cái" thì bị la ó nhưng vẫn cho chơi tiếp. Giấu quân, cướp lượt thì bị phạt làm "cái" thêm một lượt. Ăn gian nhiều lần thì bị gắn tiếng "chơi ăn gian", lần sau đi gom bạn không ai muốn gọi. Hình phạt nặng nhất của nhóm trẻ không phải roi vọt, mà là mất uy tín.
Bên cạnh luật chơi chính, nhóm nào cũng có những luật bất thành văn: không đánh vào mặt, không đẩy đứa nhỏ, không mách người lớn chuyện vặt, không lôi bố mẹ bạn ra chế giễu. Đứa phạm những luật này bị cả nhóm phản đối, dù chẳng ai từng ghi chúng ra giấy. Người lớn quan sát kỹ sẽ thấy trẻ con có một ý thức công bằng khá rõ, chỉ là cách diễn đạt của chúng ồn ào hơn.
Vì sao nhóm trẻ tự giải quyết được
Peter Gray, nhà tâm lý học người Mỹ nghiên cứu về chơi tự do, chỉ ra một lý do đơn giản: trong cuộc chơi không có người lớn, ai cũng có quyền bỏ về. Nếu một đứa thấy bất công quá, nó bỏ đi, và cuộc chơi thiếu người. Vì thế cả nhóm, nhất là đứa mạnh nhất, có lý do để nhượng bộ. Người lớn làm trọng tài thì trẻ ít cần học thương lượng, vì đã có người quyết hộ.
Một lý do khác là nhóm chơi trong xóm gặp nhau mỗi ngày. Giận hôm nay thì mai vẫn chạm mặt ở đầu ngõ. Trẻ hiểu rằng giữ bạn quan trọng hơn thắng một ván.
Khi nào người lớn nên bước vào
Để trẻ tự giải quyết không có nghĩa là bỏ mặc. Người lớn nên can thiệp khi:
- Cãi nhau chuyển thành đánh nhau, có đứa bị đau.
- Một đứa luôn là người thua lý, luôn bị loại, luôn chịu phạt.
- Hình phạt thua gây đau hoặc gây nhục: búng tai, quỳ, bắt làm trò bẽ mặt.
- Lời lẽ xúc phạm đến gia đình, ngoại hình, hoàn cảnh của một đứa trẻ.
Khi bước vào, người lớn có thể làm trọng tài một lần nhưng nên trả lại quyền cho trẻ sớm: hỏi "các con muốn luật thế nào cho công bằng?", gợi ý chơi lại, đổi phe, đổi hình phạt thua sang kiểu vui như hát một câu, nhảy một điệu.
Góc nhìn hôm nay: dạy con cãi nhau cho có ích
Trẻ hôm nay có ít dịp tự cãi và tự làm lành, vì phần lớn thời gian chơi có người lớn tổ chức. Phụ huynh có thể giúp con giữ kỹ năng cũ này.
- Chờ vài phút trước khi can: nhiều cuộc cãi tự tan khi một đứa nói "thôi chơi lại".
- Dạy con vài "công cụ": chơi lại lượt, oẳn tù tì, nhờ người thứ ba, đặt luật cho lần sau.
- Dạy con nói điều mình muốn: "tớ thấy không công bằng vì…" thay vì "mày ăn gian".
- Khen khi con làm lành, chứ không chỉ khen khi con thắng.
- Kể cho con nghe chuyện ngoéo tay ngày xưa của bố mẹ, để con có một nghi thức làm lành của riêng mình.
Muốn tìm hiểu sâu hơn, có thể đọc cuốn sách năm 1932 của Piaget về phán đoán đạo đức ở trẻ em, hay Free to Learn (2013) của Peter Gray.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ con cãi nhau khi chơi có sao không?
Cãi nhau về luật là chuyện bình thường và có ích, vì đó là lúc trẻ học thương lượng và hiểu luật là thứ mọi người cùng thoả thuận. Người lớn chỉ cần để ý khi cãi nhau thành đánh nhau, hoặc khi một trẻ luôn bị thiệt.
Ngoéo tay làm lành có từ bao giờ?
Không có tài liệu nào ghi năm ra đời của tục ngoéo tay ở trẻ em Việt. Nghi thức móc ngón út để hứa hẹn hay làm lành có ở nhiều nước, như câu "yubikiri genman" của trẻ Nhật hay những câu vần làm lành mà vợ chồng Opie ghi lại ở Anh.
Trẻ con tự giải quyết mâu thuẫn bằng cách nào?
Trẻ thường chơi lại lượt đang cãi, nhờ một bạn lớn hoặc người đứng ngoài phân xử, oẳn tù tì để quyết, đổi phe, đặt luật mới cho lần sau hoặc tạm nghỉ cho nguôi giận. Các cách này truyền từ lớp trẻ này sang lớp trẻ khác.
Khi nào bố mẹ nên can thiệp vào chuyện con cãi nhau với bạn?
Khi có đánh nhau, có trẻ bị đau, có lời xúc phạm nặng, hình phạt thua gây đau hay nhục, hoặc một trẻ luôn bị loại. Khi can thiệp, nên giúp trẻ tự tìm cách công bằng thay vì quyết hộ mãi.
Piaget nói gì về chuyện trẻ cãi nhau khi chơi bi?
Trong cuốn sách năm 1932 về phán đoán đạo đức ở trẻ em, Piaget quan sát trẻ Thuỵ Sĩ chơi bi và thấy trẻ lớn dần hiểu luật là thoả thuận chung, có thể đổi nếu cả nhóm đồng ý. Những cuộc cãi về luật là nơi hiểu biết ấy hình thành.
